Milton Keynes, từng bị chế giễu vì sự nhạt nhẽo, đang được ghi nhận nhờ đời sống văn hóa. Tuy nhiên, thành công kinh tế của thành phố từ lâu đã biến nơi đây thành một hình mẫu khiêm tốn cho việc xây dựng đô thị.

Milton Keynes, cách London khoảng 1 giờ về phía bắc, đang cạnh tranh để được chọn là Thành phố Văn hóa của Vương quốc Anh năm 2029. Danh hiệu này sẽ mang lại uy tín, hơn 10 triệu bảng Anh (13 triệu USD) tiền tài trợ cho nghệ thuật và cú hích cho ngành du lịch của thành phố có khoảng 300.000 dân.

Tuy nhiên, điều đó cũng khiến nhiều người Anh cảm thấy đây là một nghịch lý. Có một câu đùa lâu đời: "Milton Keynes khác sữa chua ở điểm nào? Sữa chua có văn hóa."

Được thành lập vào năm 1967 dưới dạng một New Town do chính phủ quy hoạch, Milton Keynes từ lâu bị gạt sang một bên với hình ảnh nhạt nhẽo, nhân tạo và vô hồn. Người ta chế giễu thành phố vì có quá nhiều vòng xuyến và linh vật không chính thức là một tác phẩm điêu khắc bê tông mô phỏng một đàn bò.

Nhưng trong những năm gần đây, mọi thứ bắt đầu thay đổi. Milton Keynes, được trao tư cách thành phố vào năm 2022, giờ đây đón nhận những nét khác biệt của mình với khẩu hiệu "Better by Design". Điều đó bao gồm các điểm đến văn hóa, vốn rõ ràng không hề thiếu: Thành phố có những công trình kiến trúc đáng chú ý, một phòng trưng bày nghệ thuật đương đại xuất sắc và khu điền trang Bletchley Park, nay là một bảo tàng, nơi Alan Turing từng giải các mật mã trong Thế chiến II. Những con bò bê tông cũng là một phần của chương trình nghệ thuật công cộng kéo dài hàng chục năm, đã đưa hàng trăm tác phẩm nghệ thuật đến các công viên và đường mòn của thành phố.

Lauren Townsend, Phó lãnh đạo Hội đồng Thành phố Milton Keynes, cho biết gần đây các TikToker đã đến quay video với phông nền phản chiếu tại quảng trường Station Square của thành phố.

"Milton Keynes chắc chắn không còn là trò cười nữa," bà nói. "Chúng tôi vô cùng tự hào về nơi mình đang sống."

Ngay cả trước khi danh tiếng được cải thiện, Milton Keynes đã có nhiều lợi thế. Dân số thành phố đã vượt mục tiêu ban đầu là 250.000 người. Đây là một đô thị phát triển nhanh, nơi có hệ sinh thái startup sôi động cùng trụ sở tại Anh của các công ty như Banco Santander SA, Mercedes-Benz Group AG và Volkswagen AG. Trong một nước Anh đang già hóa, cư dân đa dạng của thành phố có xu hướng trẻ hơn.

Giờ đây, chính phủ Anh đang lên kế hoạch cho một làn sóng New Town mới nhằm giảm bớt tình trạng thiếu nhà ở nghiêm trọng, còn Milton Keynes dự kiến sẽ được "đổi mới", mở rộng để đón thêm hàng chục nghìn cư dân.

Ngày nay, có thể nhiều người cho rằng thật ngây thơ khi tin vào quan điểm của các nhà quy hoạch thời đó rằng khu vực công có thể cải thiện đời sống và thúc đẩy một xã hội bình đẳng hơn thông qua việc xây dựng đô thị đầy tham vọng. Những thất bại của quy hoạch đô thị quy mô lớn, áp đặt từ trên xuống, xuất hiện ở khắp nơi, từ việc mở đường cao tốc xuyên qua các khu dân cư lịch sử đến xây dựng những làng Olympic tốn kém nhưng ít được sử dụng. Sự hoài nghi của công chúng đối với những nỗ lực như vậy đang ở mức cao. Tuy nhiên, sức sống và mức độ tương đối hòa nhập của Milton Keynes cho thấy các nhà quy hoạch có thể đã đi đúng hướng, đồng thời cho thấy những đô thị tương lai sẽ khôn ngoan hơn nếu học hỏi từ mô hình này.

Tôi đến thăm thành phố vào tháng 7 năm nay để tận mắt quan sát Milton Keynes, sau khi viết một cuốn sách về những cộng đồng ở Mỹ được thành lập với những khát vọng tương tự. Với các công trình thấp tầng trải rộng, thành phố có thể tạo cảm giác nhạt nhẽo khi nhìn lướt qua cửa sổ ô tô. Nhưng khi đi bộ qua khu trung tâm, người ta sẽ nhận ra một diện mạo đô thị đặc trưng, có phần hoài cổ. Tầm nhìn nguyên bản của thập niên 1960, mang tính kỹ trị, lạc quan và có chút hơi hướng New Age, vẫn hiện rõ trong các chi tiết của tòa nhà và biển báo đường phố. Đại lộ Midsummer, trục đường chính của thành phố, thậm chí còn được bố trí theo hướng đón ánh mặt trời mọc vào ngày hạ chí. Trong dấu hiệu cho thấy diện mạo mới nhất của thành phố với tư cách một trung tâm công nghệ, những robot hình hộp do Starship Technologies Inc. sản xuất lững thững di chuyển trên vỉa hè, giao hàng tạp hóa và đồ ăn mang đi cho cư dân.

"Thành phố này luôn là nơi của những điều đầu tiên," Richard Wiggins, đồng sáng lập vườn ươm công nghệ địa phương Protospace, nói. "Thiết kế của thành phố tạo điều kiện để nhiều người có thể thử nghiệm những điều mới. Dường như ở đây, chúng tôi cũng dễ dàng đón nhận những điều đó hơn."

Như người đồng nghiệp Michael Pattinson của ông nói, điều này cũng được hỗ trợ bởi việc "ở đây không có nhà thờ lớn nào để làm hỏng cả", bởi thành phố vẫn chưa tròn 60 năm tuổi.

Anh triển khai chương trình New Town vào năm 1946. Chiến tranh kết thúc, các quân nhân trở về nhà và thời kỳ bùng nổ dân số bắt đầu. Tuy nhiên, bom đạn đã phá hủy hoặc làm hư hại hàng triệu ngôi nhà, trong khi những căn còn lại thì quá đông đúc hoặc xuống cấp.

Chính phủ Công đảng cần nhanh chóng xây thêm nhà ở. Đồng thời, chính phủ cũng muốn tránh tình trạng đô thị lan rộng không kiểm soát. Vì vậy, họ hướng dòng phát triển ra khỏi London và vào các cộng đồng vệ tinh mới, được quy hoạch để phần lớn có thể tự vận hành.

Milton Keynes được quy hoạch trong làn sóng New Town thứ ba, sau những thành phố tiên phong như Stevenage và Cumbernauld. Với mục tiêu dân số 250.000 người, chính phủ dành 22.000 mẫu Anh, tương đương 34 dặm vuông, đất nông nghiệp ở phía bắc Buckinghamshire, nơi có một số ngôi làng hiện hữu. Tên thành phố được mượn từ một trong những ngôi làng đó. Trái với một tin đồn dai dẳng, cái tên này không nhằm tôn vinh nhà thơ John Milton và nhà kinh tế học John Maynard Keynes.

Chính phủ thành lập một cơ quan đặc biệt có quyền lực lớn để giám sát dự án khổng lồ này, mang tên Milton Keynes Development Corporation. Cơ quan này vay tiền từ Bộ Tài chính Anh, kết hợp với nguồn vốn công của địa phương và đầu tư tư nhân để tạo ra ngân sách 700 triệu bảng Anh, tương đương khoảng 10 tỉ bảng Anh ngày nay. Sau đó, cơ quan này tập hợp một đội ngũ kiến trúc sư và nhà quy hoạch nội bộ do Richard Llewellyn-Davies và Derek Walker đứng đầu. Họ là những người định hình dấu ấn thiết kế của thành phố.

Những người chỉ trích không sai khi nói nơi đây có rất nhiều mặt đường trải nhựa. Quy hoạch được xây dựng dựa trên mạng lưới đường kiểu Mỹ, tức là rộng và nhanh thay vì hẹp và quanh co. Mạng lưới này gồm những ô vuông có mỗi cạnh dài 1 km, mang hơi hướng Los Angeles nhiều hơn London.

Llewellyn-Davies và Walker chịu ảnh hưởng từ Melvin Webber, một nhà thiết kế và lý thuyết gia người California, người cho rằng mô hình đô thị truyền thống sẽ trở nên lỗi thời trong kỷ nguyên viễn thông đại chúng và phương tiện giao thông cá nhân. Con người sẽ bị ràng buộc bởi các mối liên kết xã hội và kinh tế nhiều hơn là bởi địa lý. Ông gọi ý tưởng này là "cộng đồng không cần gần gũi địa lý". Một ý tưởng tương tự đã thúc đẩy việc thành lập Open University tại Milton Keynes, trường đại học đầu tiên của Anh chuyên về đào tạo từ xa và hiện là trường có số lượng sinh viên lớn nhất nước.

Tuy đã đi ngược lại nhiều quan niệm truyền thống về địa điểm, Milton Keynes vẫn có một trục xương sống rõ rệt chạy dọc trung tâm, đó là một siêu công trình dài gần nửa dặm. Công trình này là một trung tâm mua sắm, từng được xem là kỳ quan của thời đại khi mở cửa vào năm 1979, với Thủ tướng Margaret Thatcher, trong một động thái có phần khó tin, cắt băng khánh thành. Được văn phòng của Walker thiết kế theo Phong cách Quốc tế và bao phủ bằng kính phản chiếu, trung tâm mua sắm hiện là một công trình lịch sử được bảo tồn. Vào một ngày thứ Bảy trong tháng 7, các hành lang tràn ngập ánh sáng chật kín người mua sắm.

Ngay phía đông trung tâm mua sắm là Công viên Campbell, một không gian hiện đại rộng lớn với nhiều tác phẩm điêu khắc, trong đó có một tháp obelisk cao 20 foot tại điểm cao nhất. Toàn bộ hệ thống công viên của thành phố là một hình mẫu tiêu biểu, gồm các hồ nước, những công viên tuyến tính nhỏ hơn và các khu rừng với tổng diện tích lên tới 6.000 mẫu Anh. Việc quản lý hệ thống này thuộc về Milton Keynes Parks Trust, một tổ chức phi lợi nhuận được thành lập vào năm 1992 bằng khoản tài trợ của tập đoàn phát triển khi cơ quan này thu hẹp hoạt động. Cách sắp xếp này giúp việc quản lý các công viên tránh được áp lực từ chính trị địa phương và cắt giảm ngân sách.

Theo một số ước tính, Milton Keynes có nhiều không gian xanh trên đầu người hơn bất kỳ nơi nào khác ở Anh. Các hồ nhân tạo của thành phố đóng vai trò là hồ chứa nước mưa, giúp giảm rủi ro ngập lụt, một đặc điểm thiết kế mang tính đón đầu trong bối cảnh Anh ngày càng dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu.

Trong lĩnh vực nhà ở, thành phố cũng tạo được dấu ấn. Milton Keynes xây dựng những tiêu chuẩn năng lượng cho công trình đầu tiên của cả nước và đi tiên phong trong mô hình nhà ở đồng sở hữu, theo đó một gia đình mua một phần ngôi nhà và có quyền mua toàn bộ căn nhà vào thời điểm sau đó. Các quan chức thúc đẩy đổi mới thiết kế bằng cách tổ chức ba cuộc triển lãm nhà ở quy mô lớn trong những năm đầu thành lập thành phố.

Du khách có thể quay ngược thời gian về một trong những sự kiện đó, Homeworld '81, tại khu Bradwell Common của thành phố. Khoảng 150.000 người đã đổ về đây vào tháng 5/1981 để tham quan những ngôi nhà của tương lai, nhiều căn được thiết kế theo hướng xây dựng mô-đun và chú trọng hiệu quả năng lượng. Hiện nay, những căn nhà này là nơi ở tư nhân, nhưng một tuyến đường đi bộ cho phép du khách ngắm nhìn "Ngôi nhà không có đinh", Computerized House và Pyramid House. Căn cuối cùng vừa trải qua một đợt cải tạo đầy phong cách. Công trình vẫn giữ cửa sổ mái ở đỉnh nhà, nhưng thay hầm tránh bụi phóng xạ dưới tầng hầm bằng một thư viện.

Điều gì đã khiến Milton Keynes là Thành phố mới thành công nhất nước Anh?

Trước hết, thành phố có vị trí lý tưởng, nằm gần điểm giữa của hai trục giao thông quan trọng, một trục nối London với Birmingham và trục còn lại nối Oxford với Cambridge, đồng thời nằm ngay gần đường cao tốc M1. Vị trí này không phải lựa chọn ngẫu nhiên, các nhà quy hoạch biết đây là một địa điểm đắc địa.

Katy Lock, Tổng Giám đốc Town and Country Planning Association (TCPA), một tổ chức phi lợi nhuận có trụ sở tại London, cho biết một yếu tố "tuyệt đối quan trọng" khác là khoản đầu tư ban đầu mạnh mẽ của chính phủ Anh. Nguồn vốn này giúp giảm rủi ro cho khu vực tư nhân.

Quyền lực tập trung được trao cho tập đoàn phát triển cho phép cơ quan này hành động quyết đoán, đồng thời thu hút đầu tư từ khắp nước Anh và nước ngoài. Đến năm 1997, tập đoàn đã hoàn trả toàn bộ khoản vay từ Bộ Tài chính, kèm lãi.

Ngoài ra còn có sự giằng co giữa tầm nhìn áp đặt từ trên xuống và đóng góp của công chúng từ dưới lên. Trước khi trung tâm mua sắm được xây dựng, người dân địa phương được hỏi ý kiến về thiết kế và phần lớn phản hồi là tiêu cực. Các nhà quy hoạch vẫn tiếp tục dự án, bất chấp những ý kiến đó, và thành công sau cùng của trung tâm đã chứng minh quyết định này là đúng. Mặt khác, các quan chức đồng ý điều chỉnh một số mô hình nhà ở tiên phong ban đầu sau khi cư dân phàn nàn.

Lock cho biết tất cả những yếu tố này, gồm sự ủng hộ của chính quyền trung ương, một cơ quan được trao đủ quyền lực để điều hành và sự tham gia thực chất của công chúng, đều có ý nghĩa sống còn nếu các New Town mới muốn phát triển thịnh vượng. TCPA, tổ chức cố vấn cho các nghị sĩ, cho rằng những đô thị này phải có lượng phát thải carbon thấp, có khả năng chống chịu với khí hậu và thực sự vừa túi tiền đối với người dân Anh bình thường thì mới đạt yêu cầu.

Tại Milton Keynes, làn sóng đầu tư mới là cơ hội để giải quyết những điểm yếu của thành phố, gồm mật độ dân cư thấp, giá nhà cao và sự thống trị của ô tô cá nhân.

Các lựa chọn nhà ở ban đầu, dù là nhà cho thuê hay nhà bán, đều có thiết kế thấp tầng, phù hợp với một quy tắc quy hoạch có phần cứng nhắc thời kỳ đầu, theo đó không tòa nhà nào được "cao hơn cây cao nhất". Hiện nay, Milton Keynes có khoảng 2.570 người trên mỗi dặm vuông, tương đương El Paso.

"Chúng tôi chắc chắn cần tăng mật độ tại trung tâm thành phố," Townsend, thuộc hội đồng thành phố, nói. Một phần lý do là để tạo đủ lượng người sử dụng cho hệ thống giao thông công cộng phát triển hơn.

Các tòa nhà bắt đầu vượt qua ngọn cây vào đầu những năm 2000. Hiện thành phố có hàng chục khu căn hộ trung tầng và cao tầng, cùng nhiều dự án khác đang được triển khai. Khu trung tâm đã thu hút những người trẻ làm việc chuyên môn, những người có thể đi bộ đến ga tàu và tới London trong 45 phút. Tuy nhiên, nơi đây thiếu sức sống, với những buổi tối yên ắng. Kế hoạch đến năm 2050 của thành phố kêu gọi xây thêm nhà ở cho hàng chục nghìn cư dân, bổ sung văn phòng, không gian bán lẻ và một địa điểm tổ chức sự kiện. Hội đồng thành phố cũng hy vọng thu hút một cơ sở đại học. Ở các khu vực phát triển trên đất trống bên ngoài trung tâm, kế hoạch quy định 40% số nhà phải là nhà ở giá hợp lý.

Vấn đề còn lại là sự phụ thuộc vào ô tô, vốn đã được cài sẵn trong nguyên tắc tổ chức của thành phố. Các nhà quy hoạch Milton Keynes ban đầu tin rằng mạng lưới đường có thể đồng thời phục vụ ô tô cá nhân và một mạng lưới xe buýt có tần suất cao, độ bao phủ rộng. Đây là một nhận định ngây thơ. Xe buýt chạy qua tất cả các ô vuông trong mạng lưới sẽ không bao giờ có đủ hành khách để biện minh cho tần suất 5 hoặc 10 phút một chuyến. Việc lái xe và đỗ xe vẫn rất thuận tiện, vì vậy những người có lựa chọn gần như luôn ưu tiên sử dụng ô tô.

Thành phố có hệ thống hạ tầng dành riêng cho xe đạp và người đi bộ, mang tên "redways", gồm 200 dặm đường màu đỏ sẫm tách biệt khỏi phương tiện giao thông, với phần lớn các điểm giao cắt đường bộ được bố trí qua cầu hoặc hầm chui. Các quan chức hy vọng tăng cường sử dụng mạng lưới này cho việc đi lại chủ động, còn kế hoạch đến năm 2050 yêu cầu tất cả các khu phát triển mới phải kết nối với redways.

Quan trọng hơn, một hệ thống xe buýt nhanh cũng nằm trong kế hoạch nếu dự án New Town được triển khai, với tần suất dự kiến 10 phút một chuyến. Chris Curtis, nghị sĩ Công đảng đại diện khu vực Milton Keynes North, nói với BBC rằng hệ thống này có thể sửa chữa "một sai lầm lịch sử" là sự phụ thuộc vào ô tô.

Trong hồ sơ tranh cử danh hiệu Thành phố Văn hóa, Milton Keynes nhấn mạnh nguồn gốc không tưởng của mình, đề cao tầm nhìn xa của những "người hippie trên trực thăng", những nhà quy hoạch tóc dài đã bay qua khu vực và hình dung về những gì họ có thể giúp phát triển tại đó.

Simon Wright, một nhân vật chủ chốt trong lĩnh vực văn hóa và công nghệ của thành phố, đồng thời là đồng sáng lập vườn ươm công nghệ Protospace cùng Wiggins và Pattinson, cho biết ông muốn chứng kiến sự tái sinh của tinh thần táo bạo ban đầu trong quy hoạch và thiết kế khi thành phố ngày càng tự tin hơn, hoặc lấy lại sự tự tin. Wright nói thêm: "Những ngày đầu đó đòi hỏi rất nhiều lòng can đảm. Cũng có rất nhiều thử nghiệm không thành công, nhưng chúng đã tạo cơ hội để thử những điều này." Ông và Wiggins đã hỗ trợ hồ sơ tranh cử danh hiệu Thành phố Văn hóa.

Nhưng dù thắng hay thua, Wright nói, "chúng ta không còn cần phải xin lỗi nữa."