Thị trường dầu chợ đen của Iran sẽ không tồn tại nếu thiếu Trung Quốc. Trước khi chiến sự với Mỹ nổ ra, Bắc Kinh mua tới 95% lượng dầu thô mà Tehran xuất khẩu thông qua một mạng lưới tàu chở dầu bị trừng phạt, các nhà giao dịch bí ẩn và những liên kết tài chính mờ ám. Vì vậy, khi Tổng thống Donald Trump ra lệnh phong tỏa eo biển Hormuz, ông không chỉ nhằm vào Tehran. Ông còn nhắm thẳng vào cả Bắc Kinh.

Hôm thứ Hai, Mỹ tuyên bố các tàu hoạt động trong vùng biển Iran sẽ phải đối mặt với nguy cơ bị “chặn, chuyển hướng và bắt giữ”. Nếu hải quân Mỹ thực thi lệnh phong tỏa với các tàu ra vào cảng Iran và vùng duyên hải phía Đông eo Hormuz, thuộc vịnh Oman và biển Ả Rập, Tehran sẽ không thể xuất khẩu dù chỉ một thùng dầu.

Tính toán của Washington có hai mục tiêu. Thứ nhất, áp đặt chi phí kinh tế kinh khủng lên Iran. Thứ hai, buộc Trung Quốc chia sẻ một phần tổn thất. Lập luận đặt ra là nếu nhiều lợi ích của Bắc Kinh bị đe dọa hơn, họ có thể gây sức ép buộc Tehran ngồi vào bàn đàm phán. Tuy nhiên, bài toán dầu mỏ không đơn giản như vậy.

Tehran hẳn đã lường trước việc xuất khẩu dầu sẽ bị gián đoạn trong một cuộc chiến với Mỹ, đặc biệt là nếu nước này đóng cửa eo biển Hormuz. Nhưng sau bảy tuần giao tranh, và dù tuyến đường này đã bị đóng, Iran lại thu về khoản lợi lớn thay vì chịu tổn thất kinh tế nặng nề. Trong hơn 40 ngày chiến sự, Washington vẫn để Tehran chất đầy các tàu chở dầu theo ý muốn và hưởng lợi từ giá cả tăng cao. Một “món quà” lớn hơn là việc Nhà Trắng tạm thời nới lỏng lệnh trừng phạt với dầu Iran. Vì vậy, thay vì phải bán với giá chiết khấu, Tehran có thể bán với giá cao hơn thị trường.

Theo các ước tính sơ bộ, trước chiến tranh, Iran thu khoảng 100 triệu USD mỗi ngày từ xuất khẩu dầu. Từ ngày 27.2, con số này tăng lên khoảng 175 triệu USD mỗi ngày. Đúng là các lệnh trừng phạt tài chính đã khiến Tehran gặp khó trong việc đưa toàn bộ số tiền nói trên về nước. Nhưng khoản thu tăng thêm vẫn đủ lớn để tạo ra một lớp đệm tài chính. Theo tính toán, số tiền tích lũy thêm trong thời gian xung đột tương đương khoảng một tháng doanh thu từ dầu trước chiến tranh.

Nếu Mỹ thực sự áp đặt lệnh phong tỏa, nền kinh tế Iran sẽ chịu cú sốc lớn bên cạnh thiệt hại từ chiến tranh. Tehran sẽ phải bắt đầu đóng các giếng dầu trong vài ngày hoặc vài tuần tới khi kho chứa đã đầy. Nhưng việc cú sốc này có khiến Iran mềm mỏng hơn trên bàn đàm phán hay không vẫn còn là một dấu hỏi. Việc nhắm vào nguồn thu từ dầu của Iran không phải chưa từng được thử, nhưng đều đã thất bại.

Giai đoạn 2020-2021, khi ông Trump triển khai chiến dịch “gây áp lực tối đa”, xuất khẩu dầu Iran có lúc giảm xuống dưới 250.000 thùng mỗi ngày trong nhiều tháng trong bối cảnh giá dầu lao dốc vì đại dịch. Ngay cả khi tính đến lượng dầu xuất khẩu lậu, Tehran cũng chỉ thu về không quá 10 triệu USD mỗi ngày. Dù vậy, Iran vẫn không nhượng bộ.

Nhưng việc Mỹ phong tỏa các cảng Iran sẽ làm thay đổi cán cân này. Trung Quốc đã mất ít nhất một phần năm lượng nhập khẩu dầu, dù Ả Rập Xê Út và UAE đã triển khai các tuyến vận chuyển khác nhằm tránh eo biển Hormuz.

Trong thời gian tới, Bắc Kinh sẽ đối mặt với khoảng thiếu hụt lớn hơn. Lựa chọn gần như duy nhất là sử dụng kho dự trữ dầu chiến lược, điều mà họ vẫn tránh thực hiện cho đến nay. Trong hơn một thập kỷ qua, Trung Quốc đã xây dựng kho dự trữ khẩn cấp lớn nhất thế giới, với cấu trúc nhiều lớp gồm dự trữ chiến lược và thương mại, tổng cộng hơn một tỉ thùng.

Washington nhiều khả năng kỳ vọng Bắc Kinh sẽ thuyết phục Tehran hạ yêu cầu trên bàn đàm phán, như họ từng làm trước đây khi làm trung gian cho thỏa thuận giữa Ả Rập Xê Út và Iran năm 2023. Tuy nhiên, phần lớn đòn bẩy của Bắc Kinh đối với Tehran nằm ở dòng tiền từ việc mua dầu. Nếu phong tỏa khiến xuất khẩu dừng lại, đòn bẩy đó cũng biến mất. Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị ngày thứ Hai nhận định: “Lệnh ngừng bắn hiện nay rất mong manh và khu vực đang ở bước ngoặt quan trọng. Ưu tiên trước mắt là ngăn xung đột bùng phát trở lại và duy trì thỏa thuận đình chiến đã đạt được.”

Thay vì buộc phải can dự để duy trì hòa bình lâu dài, Trung Quốc có thể chọn cách chờ đợi và quan sát, dựa vào lượng dự trữ của mình. Với quy mô tích trữ hiện có, có thể nhằm chuẩn bị cho các kịch bản khủng hoảng như tại Đài Loan, Bắc Kinh đủ khả năng không cần dầu Iran trong vài tuần. Ngay cả khi bị gián đoạn hai tháng, Trung Quốc cũng chỉ tiêu hao khoảng 10% lượng dự trữ khẩn cấp.

Tóm lại, bài toán dầu mỏ đang rất bất lợi cho Nhà Trắng. Khả năng lệnh phong tỏa phát huy hiệu quả là rất thấp. Nói cách khác, Iran có thể tiếp tục cứng rắn, Trung Quốc vẫn có thể thờ ơ, tất cả đều lâu hơn thời gian Washington chống chịu được sức ép của chính mình.