Trong nhiều thập kỷ, quan hệ quân sự giữa Trung Quốc và Iran đã trải qua những thay đổi đáng kể, từ xuất khẩu vũ khí quy mô lớn đến hỗ trợ công nghệ gián tiếp, phản ánh sự điều chỉnh chiến lược theo bối cảnh quốc tế.

Các quan chức Mỹ gần đây cho biết đang đánh giá khả năng Bắc Kinh cung cấp tên lửa vác vai cho Tehran. Tổng thống Donald Trump cảnh báo có thể áp thuế bổ sung 50% đối với hàng hóa Trung Quốc nếu cáo buộc được xác nhận. Phía Trung Quốc bác bỏ thông tin, gọi đây là cáo buộc vô căn cứ và tuyên bố sẽ đáp trả nếu bị áp thuế.

Dù thông tin tình báo chưa mang tính kết luận, kịch bản này nếu xảy ra sẽ đánh dấu thay đổi lớn trong cách Trung Quốc hỗ trợ Iran, vốn trong nhiều năm qua chủ yếu thông qua các kênh gián tiếp thay vì bán vũ khí hoàn chỉnh.

Quan hệ này từng đạt đỉnh trong thập niên 1980, khi Trung Quốc đẩy mạnh xuất khẩu vũ khí trong bối cảnh cải cách kinh tế dưới thời Đặng Tiểu Bình. Các doanh nghiệp quốc phòng được khuyến khích tìm kiếm lợi nhuận, dẫn đến việc bán tên lửa, xe tăng và máy bay cho Iran, thậm chí cả Iraq trong cuộc Chiến tranh Iran - Iraq.

Sang thập niên 1990, trọng tâm chuyển sang chuyển giao công nghệ. Iran bắt đầu xây dựng năng lực sản xuất vũ khí nội địa, trong đó có các hệ thống tên lửa phát triển dựa trên công nghệ Trung Quốc. Quá trình này giúp Tehran từng bước hình thành nền tảng công nghiệp quốc phòng riêng.

Từ những năm 2000, dưới sức ép của các lệnh trừng phạt quốc tế, đặc biệt từ Liên Hiệp Quốc và Mỹ, Trung Quốc giảm các hợp đồng vũ khí trực tiếp, thay vào đó cung cấp công nghệ lưỡng dụng. Những sản phẩm này có thể phục vụ cả mục đích dân sự lẫn quân sự, như linh kiện điện tử, vật liệu và thiết bị sản xuất.

Các chuyên gia cho rằng hình thức hỗ trợ này vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc giúp Iran phát triển năng lực tên lửa và máy bay không người lái. Mỹ đã áp đặt trừng phạt đối với một số công ty bị nghi cung cấp linh kiện cho các chương trình này.

Ngoài ra, xuất hiện nghi vấn Iran sử dụng hệ thống định vị BeiDou (Bắc Đẩu) của Trung Quốc cho các hoạt động quân sự, thay thế cho hệ thống GPS của Mỹ trong một số chiến dịch.

Trong bối cảnh Trung Quốc ngày càng phụ thuộc vào nguồn dầu từ khu vực Vịnh Ba Tư, việc duy trì quan hệ với Iran mang ý nghĩa chiến lược về năng lượng. Tuy nhiên, Bắc Kinh cũng phải cân bằng lợi ích khi đồng thời mở rộng quan hệ với các quốc gia vùng Vịnh, vốn là đối thủ của Tehran.

Diễn biến hiện nay cho thấy quan hệ quân sự Trung Quốc - Iran tiếp tục là yếu tố nhạy cảm trong cạnh tranh địa chính trị với khả năng tác động đến cán cân an ninh tại Trung Đông và quan hệ giữa các cường quốc.