Niềm tin là cốt lõi của mọi giao dịch kinh tế. Và, Việt Nam đang được nhận nhiều niềm tin trong thời gian gần đây. Ngân hàng Thế giới công nhận Việt Nam là quốc gia có thu nhập trung bình cao. Đồng thời, FTSE Russell nâng hạng thị trường chứng khoán từ cận biên lên mới nổi thứ cấp - bước ngoặt lịch sử mở ra cơ hội thu hút dòng vốn toàn cầu.

Song, niềm tin của giới đầu tư quốc tế vẫn chưa thực sự vững chắc. Làn sóng bán ròng hàng chục nghìn tỉ đồng của khối ngoại ngay sau thông tin nâng hạng đã phơi bày một thực tế. Cùng với đó, một điểm tương đồng đáng chú ý là thị trường vàng và kim cương trong nước, nơi người tiêu dùng duy trì thói quen "mua đâu bán đó".

Hai hiện tượng ở hai quy mô khác nhau nhưng cùng chỉ ra một căn bệnh chung: Việt Nam vẫn thiếu vắng một hệ thống tiêu chuẩn và cơ chế kiểm định độc lập, đạt chuẩn quốc tế. Nói cách khác, Việt Nam đang cầm trong tay tấm visa nhập cảnh vào nhóm thị trường mới nổi, nhưng tấm hộ chiếu tiêu chuẩn để đi đường dài thì vẫn chưa được cấp.

Lỗ hổng từ tiêu chuẩn kế toán đến hệ thống kiểm định

Động thái rút vốn "không ngừng nghỉ" của nhà đầu tư nước ngoài không chỉ đến từ áp lực tỉ giá hay tâm lý chốt lời ngắn hạn, hay thị trường đang thiếu hàng hóa hấp dẫn như AI, bán dẫn, mà còn phản ánh mối lo sâu xa về tính minh bạch và chuẩn hóa của số liệu tài chính.

Đầu tiên phải kể đến độ lệch tiêu chuẩn kế toán. Phần lớn doanh nghiệp niêm yết vẫn áp dụng Chuẩn mực Kế toán Việt Nam (VAS), hệ thống chưa tương thích hoàn toàn với chuẩn mực Báo cáo Tài chính Quốc tế (IFRS), gây khó khăn cho việc so sánh định giá toàn cầu. Kế đó, chất lượng kiểm toán phụ thuộc nhiều vào các đơn vị trong nước, thiếu cơ chế giám sát độc lập có đủ uy tín với nhà đầu tư, các định chế tài chính quốc tế.

Bên cạnh đó, các phương thức giao dịch đang cần được phát triển như: Cơ chế Non-Prefunding (cho phép nhà đầu tư ngoại đặt lệnh mà không cần ký quỹ 100% trước), vai trò của Global Broker (nhà môi giới quốc tế được giao dịch trực tiếp thay vì qua trung gian trong nước), và mô hình đối tác bù trừ trung tâm CCP. Đây là tiêu chuẩn tiên quyết để MSCI xem xét nâng hạng thị trường.

Điều mấu chốt vẫn là nhà đầu tư quốc tế chỉ thực sự tin tưởng khi thị trường đạt chuẩn minh bạch và có hệ thống kiểm định độc lập, tương thích với thông lệ quốc tế. Việc nâng hạng chỉ là bước khởi đầu, nhưng để biến niềm tin thành dòng vốn bền vững, Việt Nam cần cải cách mạnh mẽ về các chuẩn mực kế toán - kiểm toán và cơ chế giám sát độc lập, tương tự như các nền kinh tế mới nổi thành công đã từng làm.

Quay về vấn đề niềm tin. Vụ việc chứng nhận kim cương giả mạo gần đây càng làm gia tăng tâm lý phòng vệ của người tiêu dùng. Khi thiếu một trung tâm kiểm định quốc gia uy tín được quốc tế công nhận, niềm tin không được đặt vào chất lượng sản phẩm mà buộc phải ký gửi vào thương hiệu của từng cửa hàng riêng lẻ, một dạng "cơ chế niềm tin phân tán", nơi mỗi cửa hàng tự làm trọng tài cho chính mình. Chính vì vậy, mới hình thành thói quen “mua đâu, bán đó” với vàng, đá quý. Hệ quả của tình trạng này không chỉ là thị trường thiếu tính liên thông và minh bạch, mà còn tạo ra môi trường dễ phát sinh gian lận kiểm định, khi các chứng nhận chất lượng có thể bị làm giả hoặc bị thao túng. Điều này làm suy yếu niềm tin của người tiêu dùng, hạn chế sự phát triển bền vững của thị trường và đặt ra yêu cầu cấp thiết phải xây dựng một hệ thống kiểm định độc lập, minh bạch, được quốc tế công nhận.

Bài học lịch sử từ Đức và Anh

Cơ chế niềm tin phân tán không phải là căn bệnh riêng của Việt Nam. Lịch sử kinh tế thế giới từng ghi nhận một trường hợp điển hình là nước Đức ở thế kỷ 19. Thời điểm đó, hàng hóa Đức từng bị dán nhãn "hàng nhái" kém chất lượng so với các sản phẩm từ Anh.

Thay vì duy trì cạnh tranh giá rẻ, Đức đã thực hiện cuộc cải cách toàn diện bằng cách: Xây dựng hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật nghiêm ngặt và thành lập các cơ quan kiểm định độc lập. Họ cũng đầu tư bài bản vào giáo dục nghề nghiệp và hạ tầng nghiên cứu khoa học.

Kết quả, nhãn dán "Made in Germany" biến thành chứng nhận uy tín cho độ bền và sự tin cậy trên toàn cầu. Niềm tin quốc tế không được xây dựng bằng lời hứa hay thương hiệu đơn lẻ, mà bằng sự tuân thủ kỷ luật đối với các tiêu chuẩn khắt khe. Đó chính là tấm hộ chiếu mà nước Đức tự trang bị cho mình để hàng hóa, dịch vụ đi ra thế giới.

Lộ trình chuyển hóa cơ hội nâng hạng

Để biến cột mốc nâng hạng thị trường chứng khoán thành dòng vốn thực và nâng tầm thị trường hàng hóa nội địa, Việt Nam cần thực thi đồng bộ ba nhóm giải pháp:

Đầu tiên, để tăng tốc áp dụng IFRS, Việt Nam cần khuyến khích các doanh nghiệp niêm yết lớn áp dụng chuẩn mực IFRS để minh bạch hóa bức tranh tài chính.

Thứ hai là chuẩn hóa hạ tầng kỹ thuật. Việc rà soát và hoàn thiện các quy định giao dịch quốc tế (Non-Prefunding, CCP) để tháo gỡ điểm nghẽn cho dòng vốn thụ động ETF và quỹ chủ động.

Cuối cùng, Việt Nam cần xây dựng cơ quan kiểm định độc lập. Thành lập hệ thống kiểm định vàng và đá quý đạt chuẩn quốc tế, kết nối dữ liệu để xóa bỏ tình trạng cơ chế niềm tin phân tán.

Nâng hạng thị trường mới chỉ là tấm visa nhập cảnh có giá trị tạm thời, và có thể bị thu hồi nếu không chứng minh được năng lực đi đường dài. Chỉ khi các tiêu chuẩn kiểm định độc lập và minh bạch được thực thi nghiêm ngặt, Việt Nam mới có thể chuyển hóa cơ hội thành lợi thế cạnh tranh lâu dài, khẳng định vị thế trên bản đồ kinh tế toàn cầu.

*Trần Tuấn Anh là chuyên viên phân tích thị trường chứng khoán từ năm 1996, nguyên trưởng phòng giám sát, ủy viên hội đồng quản trị ban kiểm soát của HoSE, phó đại diện văn phòng ủy ban chứng khoán tại Hồ Chí Minh.