Ông Donald Donald Trump muốn hạ nhiệt Trung Đông, nhưng các diễn biến tại Iran và Gaza đang cho thấy Washington khó kiểm soát tốc độ cũng như hướng đi của các cuộc xung đột.

Cuối tuần qua, ông Trump mô tả cách tiếp cận mới với Iran là “giảm âm lượng”, tức duy trì sức ép ở mức vừa phải để buộc Tehran nhượng bộ mà chưa cần mở thêm một chiến dịch quân sự quy mô lớn. Cùng thời điểm, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu công khai bác bỏ kế hoạch hòa bình 15 điểm của chính quyền Trump dành cho Gaza.

Hai diễn biến này đặt Nhà Trắng trước một thực tế khó xử. Trump có thể sử dụng sức mạnh quân sự, trừng phạt kinh tế và sức ép ngoại giao để buộc các bên thay đổi tính toán, nhưng những công cụ đó chưa đủ bảo đảm Israel hay Iran chấp nhận các mục tiêu mà Washington đưa ra.

Ngày 30/7, Trump mô tả kế hoạch Gaza là một “bước đột phá lịch sử”. Chưa đầy hai tuần sau, Netanyahu tuyên bố Israel không chấp nhận văn bản 15 điểm và khẳng định quân đội sẽ không rút khỏi Gaza cho đến khi Hamas giải giáp hoàn toàn.

Lập trường của Netanyahu gắn chặt với chính trị trong nước Israel. Thủ tướng Israel phải duy trì sự ủng hộ của các lực lượng cánh hữu và chứng minh rằng ông không nhượng bộ trước sức ép từ Washington. Một thỏa thuận khiến các lực lượng này cho rằng Israel từ bỏ mục tiêu quân sự có thể tạo ra rủi ro chính trị lớn đối với chính phủ của ông.

Trump cũng đứng trước lựa chọn khó. Sức ép mạnh hơn đối với Israel có thể làm tổn hại quan hệ với đồng minh quan trọng nhất của Mỹ tại Trung Đông. Ngược lại, chấp nhận sự phản đối của Netanyahu sẽ khiến tuyên bố về một “bước đột phá lịch sử” mất đi phần lớn giá trị.

Iran cũng đặt Nhà Trắng trước bài toán tương tự. Trong cuộc phỏng vấn với Axios, Trump nói Tehran đang chịu lạm phát cao, thiếu tiền và sẽ sớm phải nhượng bộ. Tuy nhiên, sức ép kinh tế chưa đủ để tước bỏ những công cụ mà Iran có thể sử dụng nhằm gây khó khăn cho Mỹ và các đồng minh.

Eo biển Hormuz là một trong những công cụ đó. Iran đã gắn việc mở lại tuyến hàng hải quan trọng này với các yêu cầu như dỡ bỏ trừng phạt, chấm dứt phong tỏa và bồi thường chiến tranh. Washington lại muốn Tehran nhượng bộ trước khi các biện pháp gây sức ép được nới lỏng.

Iran không cần giành ưu thế quân sự trước Mỹ để kéo dài cuộc đối đầu. Việc duy trì căng thẳng đủ lâu cũng có thể làm giá năng lượng tăng, gây sức ép lên các đồng minh của Washington và khiến nền kinh tế Mỹ phải chịu thêm chi phí.

Các cuộc thảo luận giữa Iran và Oman có thể tạo ra một kênh liên lạc, nhưng Tehran phủ nhận đang đàm phán trực tiếp với Washington. Khoảng cách giữa tuyên bố của Trump về khả năng đạt thỏa thuận và thực tế ngoại giao vẫn còn lớn.

Sức ép đối với Trump cũng gia tăng ngay tại Mỹ. Giá xăng trung bình vẫn trên 4 USD mỗi gallon, cao hơn đáng kể so với thời điểm Mỹ và Israel bắt đầu chiến dịch không kích Iran ngày 28/2. Chi phí năng lượng cao làm giảm thu nhập thực tế của các hộ gia đình và có thể khiến lạm phát tăng trở lại.

Cuộc bầu cử giữa kỳ tháng 11 càng khiến vấn đề trở nên nhạy cảm. Mỗi tuần chiến sự kéo dài đều có thể làm chi phí năng lượng và chi phí sinh hoạt tăng thêm, trong khi cử tri khó cảm nhận lợi ích trực tiếp từ một chiến dịch quân sự ở cách xa nước Mỹ.

Một bộ phận cử tri Cộng hòa cũng bắt đầu hoài nghi về cuộc chiến Iran. Đây là tín hiệu đáng chú ý đối với Trump, bởi sự ủng hộ của cử tri trong chính liên minh chính trị đã đưa ông trở lại Nhà Trắng có ý nghĩa lớn đối với cuộc bầu cử giữa kỳ.

Suzanne Maloney, chuyên gia về Iran tại Viện Brookings, nhận định Trump có ít lựa chọn tốt. Những khó khăn kinh tế của Iran là thực tế, nhưng Tehran có thể chịu đựng sức ép lâu hơn khả năng nền kinh tế Mỹ và chiến lược chính trị của chính quyền Trump duy trì một cuộc đối đầu kéo dài.

Nhà Trắng vẫn khẳng định các hành động quân sự và ngoại giao của Trump sẽ củng cố an ninh Mỹ trong nhiều năm. Người phát ngôn Olivia Wales gọi chính sách này là “sức mạnh của nước Mỹ”, đối lập với chính sách mà bà cho là quá mềm mỏng dưới thời Barack Obama và Joe Biden.

Tuy nhiên, sức mạnh quân sự không đồng nghĩa với khả năng kiểm soát hành động của đồng minh và đối thủ. Mỹ có thể triển khai lực lượng lớn, áp đặt trừng phạt hoặc phong tỏa hàng hải, nhưng mỗi công cụ đều có giới hạn khi các bên còn lại theo đuổi những lợi ích riêng.

Netanyahu không muốn thực thi một kế hoạch của Trump nếu điều đó làm suy yếu vị thế chính trị của ông tại Israel. Iran cũng không muốn biến sức ép kinh tế thành lý do để chấp nhận một thỏa thuận mà Tehran có thể xem là đầu hàng.

Các quốc gia khác tại Trung Đông cũng đang tính đến khả năng chính sách của Washington thay đổi theo từng nhiệm kỳ tổng thống. Việc tăng quan hệ an ninh với các đối tác khác và giảm phụ thuộc vào Mỹ trở thành một phần trong cách các nước này chuẩn bị cho môi trường chiến lược bất ổn hơn.

Trump vẫn có thể tuyên bố rằng các cuộc đàm phán đang tiến triển và sức ép của Mỹ đang phát huy tác dụng. Nhưng Gaza và Hormuz đang cho thấy một thực tế khác: Washington có hỏa lực vượt trội, song khả năng biến sức mạnh đó thành những kết quả chính trị cụ thể đang bị giới hạn bởi chính các tính toán của đồng minh và đối thủ.

Tại Trung Đông, tuyên bố chiến thắng chưa đủ tạo ra một thỏa thuận. Washington cần Israel chấp nhận những điều chỉnh cần thiết, Iran chịu nhượng bộ và các đối tác trong khu vực tin rằng Mỹ sẽ duy trì một chính sách nhất quán đủ lâu để thực hiện cam kết.