Sau đại dịch Covid, tất cả chúng ta đều trở nên nhạy cảm hơn trước nguy cơ bùng phát các dịch bệnh mới. Vì vậy, việc một kỹ thuật viên phòng thí nghiệm làm việc tại một viện nghiên cứu bệnh dịch hạch ở Siberia tử vong khiến mọi người lập tức cảnh giác cao độ là điều dễ hiểu. Tuy nhiên, dù vẫn còn nhiều điều chưa rõ về vụ việc này, Nga đang đối mặt với một mối đe dọa y tế khác cần được chú ý và cảnh báo nhiều hơn.

Các chi tiết về ca nghi nhiễm bệnh dịch hạch vẫn chưa rõ ràng. Truyền thông địa phương đưa tin Darya Shipilova, 28 tuổi, có thể đã mắc bệnh dịch hạch thể phổi sau một tai nạn tại nơi làm việc, dù những thông tin này chưa được xác minh. Nhà chức trách Nga cho biết khoảng 200 người tiếp xúc với cô đã được cách ly. Bệnh dịch hạch thể phổi là một dạng nhiễm trùng nghiêm trọng xảy ra khi vi khuẩn Yersinia pestis xâm nhập vào phổi. Nếu không được điều trị, căn bệnh này gần như luôn gây tử vong.

Theo thông tin chính thức, nguyên nhân tử vong của Shipilova được xác định là bệnh viêm phổi "chưa rõ" nguyên nhân, và nhà chức trách Nga đã thông báo với Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) rằng chưa ghi nhận ca bệnh dịch hạch nào trong khu vực. WHO đã yêu cầu cung cấp thêm thông tin, trong khi Tổng thống Mỹ Donald Trump cho biết ông đã lên lịch điện đàm với Tổng thống Nga Vladimir Putin để thảo luận về vụ việc.

WHO cho biết tổ chức này chưa có đủ thông tin để tiến hành đánh giá đầy đủ về rủi ro, đồng thời nói rằng Nga đã phản hồi quá chậm trước các yêu cầu cung cấp thông tin, gọi sự trì hoãn này là "không thể chấp nhận". Sự thiếu minh bạch trong cách Nga xử lý vụ việc đáng lo ngại, đặc biệt vì bệnh dịch hạch tiềm ẩn không phải là mối quan tâm duy nhất về y tế công cộng tại Siberia.

Mối đe dọa khiến tôi lo lắng nhất nằm trong lớp băng vĩnh cửu của khu vực, nơi những dấu tích của các đại dịch trước đây được bảo tồn trong giá lạnh. Các nhà khoa học đã phát hiện DNA của virus đậu mùa trong một xác ướp 300 năm tuổi, cũng như RNA của virus cúm trong phổi của một thi thể bị chôn vùi trong lòng đất từ năm 1918. Giờ đây, các nhà khoa học đã có thể hồi sinh những mầm bệnh từng nằm bất động trong lớp băng vĩnh cửu suốt hàng chục nghìn năm. Một số loại rất đáng chú ý nhưng không đe dọa con người, chẳng hạn các virus khổng lồ chỉ có thể tấn công những loài amip đơn bào. Một số khác là họ hàng của các mầm bệnh phổ biến ở người, như Staphylococci, tức vi khuẩn tụ cầu, và Campylobacter, nguyên nhân phổ biến nhất gây các bệnh tiêu chảy. Dù chúng ta có những loại thuốc được cho là đủ khả năng chống lại các tác nhân quen thuộc này, các nhà khoa học vẫn phát hiện tỷ lệ gene kháng thuốc kháng sinh cao đáng ngạc nhiên trong những vi khuẩn nằm dưới lớp đất đóng băng. Đáng sợ hơn là những virus và vi khuẩn có thể từng góp phần khiến người Neanderthal hoặc voi ma mút tuyệt chủng, và ngày nay hoàn toàn xa lạ với con người.

Tất nhiên, tất cả những điều này sẽ không trở thành vấn đề nếu khí hậu của chúng ta ổn định. Nhưng biến đổi khí hậu do con người gây ra đang khiến Bắc Cực ấm lên nhanh gấp 4 lần phần còn lại của hành tinh. Lớp băng vĩnh cửu đang tan chảy nhanh chóng, làm gia tăng nguy cơ một "chiếc hộp Pandora" chứa các mầm bệnh cổ đại bị mở ra. Mối nguy hiểm càng lớn khi khu vực này ngày càng công nghiệp hóa và số lượng lao động di cư tăng lên, qua đó làm gia tăng nguy cơ bất kỳ đợt bùng phát dịch bệnh nào cũng có thể lan tới những khu vực ít hẻo lánh hơn trên thế giới.

Dù khả năng xuất hiện một mầm bệnh xác sống nghe có vẻ quá xa vời, hãy nhớ rằng lớp băng vĩnh cửu ở Siberia tan chảy sau một mùa hè nóng và khô đã dẫn tới đợt bùng phát bệnh than vào năm 2016, khiến một bé trai 12 tuổi và hơn 2.300 con tuần lộc tử vong.

Năm 2023, các nhà khoa học đến từ Pháp, Đức và Nga công bố một nghiên cứu cảnh báo rằng rủi ro y tế do lớp băng vĩnh cửu tan chảy là hoàn toàn có thật và cần được nghiên cứu thêm. Tuy nhiên, phần lớn lớp băng vĩnh cửu trên thế giới nằm tại Nga, trong khi cuộc xâm lược Ukraine của Tổng thống Putin đã khiến các mối quan hệ hợp tác nghiên cứu và hoạt động chia sẻ thông tin trở nên phức tạp.

Và như việc thiếu thông tin chi tiết xung quanh ca tử vong nghi mắc bệnh dịch hạch cho thấy, không có gì đảm bảo rằng Nga sẽ chủ động cung cấp thông tin về bất kỳ mối nguy nào phát sinh từ lớp băng vĩnh cửu.

Trong một bài đăng trên X hôm thứ Năm về cuộc điều tra cái chết của Shipilova, Tedros Ghebreyesus, Tổng Giám đốc WHO, viết: "Việc chia sẻ thông tin kịp thời, đầy đủ và minh bạch theo Quy định Y tế Quốc tế là điều thiết yếu để làm rõ những thông tin trái chiều và cho phép đánh giá chính xác các rủi ro tiềm ẩn đối với y tế công cộng." Điều đó cũng đúng với các mầm bệnh xác sống, chẳng khác gì với bệnh dịch hạch.