Xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran đang làm rung chuyển thị trường năng lượng toàn cầu. Nguy cơ gián đoạn tại eo biển Hormuz, tuyến vận chuyển dầu quan trọng bậc nhất thế giới, đã khiến giá dầu vượt mốc 100 USD mỗi thùng.

Lịch sử cho thấy mỗi khi giá dầu vượt mốc này, kinh tế châu Á thường chịu những cú sốc lớn về chi phí năng lượng, lạm phát và thương mại. Việt Nam cũng nhiều lần trải qua những giai đoạn biến động tương tự.

Dưới đây là bức tranh kinh tế của khu vực và Việt Nam trong những thời điểm giá dầu vượt mốc 100 USD.

Năm 2008 và cú sốc chi phí trước khủng hoảng tài chính

Trong nửa đầu năm 2008, giá dầu thế giới leo lên mức kỷ lục gần 147 USD mỗi thùng. Các nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu năng lượng như Trung Quốc, Ấn Độ và Hàn Quốc chứng kiến chi phí sản xuất và vận tải tăng mạnh.

Lạm phát tại nhiều nền kinh tế châu Á tăng nhanh khi giá thực phẩm và năng lượng cùng leo thang. Tuy nhiên, nhu cầu nội địa mạnh mẽ của Trung Quốc vẫn giúp khu vực duy trì đà tăng trưởng trong nửa đầu năm. Tình hình chỉ đảo chiều khi Khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008 bùng nổ vào cuối năm.

Tại Việt Nam, năm 2008 đánh dấu một trong những giai đoạn kinh tế biến động mạnh nhất kể từ sau Đổi Mới. Giá dầu và giá hàng hóa toàn cầu tăng cao trong khi dòng vốn quốc tế đổ vào mạnh đã đẩy lạm phát tăng vọt.

Chỉ số giá tiêu dùng (CPI) của Việt Nam năm đó tăng khoảng 23%, mức cao nhất trong nhiều năm. Để đối phó, Ngân hàng Nhà nước đã thực hiện chính sách thắt chặt tiền tệ quyết liệt. Lãi suất tăng cao sau đó khiến thị trường chứng khoán và bất động sản giảm mạnh.

Giai đoạn 2011-2014 và giá dầu neo cao kéo dài

Sau khủng hoảng tài chính toàn cầu, kinh tế châu Á phục hồi khá nhanh. Tuy nhiên, khu vực này nhanh chóng bước vào một giai đoạn mới khi giá dầu duy trì ở mức cao trong thời gian dài. Trong giai đoạn từ 2011 đến 2014, giá dầu thường xuyên neo trên 100 USD mỗi thùng, chủ yếu do bất ổn tại Trung Đông và nhu cầu năng lượng toàn cầu gia tăng.

Mức giá cao kéo dài tạo áp lực lớn lên ngân sách của nhiều quốc gia. Các nền kinh tế như Indonesia và Ấn Độ buộc phải cắt giảm trợ cấp nhiên liệu đã tồn tại nhiều năm để giảm gánh nặng tài khóa. Trong khi đó, khu vực ASEAN bắt đầu nổi lên như một trung tâm sản xuất mới khi nhiều công ty đa quốc gia dịch chuyển chuỗi cung ứng ra khỏi Trung Quốc.

Trong giai đoạn này, Việt Nam vẫn xuất khẩu một lượng dầu thô đáng kể. Giá dầu cao vì vậy giúp tăng nguồn thu ngân sách từ dầu khí và góp phần hỗ trợ tài khóa.

Sau giai đoạn bất ổn từ 2008 đến 2010, Việt Nam chuyển trọng tâm sang ổn định kinh tế vĩ mô. Lạm phát dần được kiểm soát trong khi tăng trưởng GDP duy trì quanh mức 5 đến 6%.

Đây cũng là thời kỳ ngành công nghiệp chế biến chế tạo bắt đầu bùng nổ. Các tập đoàn công nghệ lớn như Samsung mở rộng sản xuất tại Việt Nam, kéo theo dòng vốn FDI mạnh mẽ và thúc đẩy xuất khẩu điện tử.

Năm 2022 và cú sốc năng lượng hậu đại dịch

Đến năm 2022, giá dầu lại một lần nữa vượt mốc 100 USD sau khi cuộc xung đột giữa Nga và Ukraine bùng nổ. Cuộc xung đột này làm gián đoạn nguồn cung năng lượng toàn cầu và đẩy giá dầu khí tăng vọt.

Hệ quả là nhiều quốc gia châu Á đối mặt với khủng hoảng chi phí sinh hoạt. Hóa đơn nhập khẩu nhiên liệu của Nhật Bản và Thái Lan tăng mạnh, khiến thâm hụt thương mại và áp lực lạm phát gia tăng.

Trong khi đó, Việt Nam bước vào năm 2022 với đà phục hồi mạnh sau đại dịch COVID-19. GDP cả năm tăng 8,02%, mức cao nhất trong nhiều năm.

Giá xăng dầu trong nước có lúc vượt 30.000 đồng mỗi lít, tạo áp lực đáng kể lên chi phí vận tải và sản xuất. Tuy nhiên, chính phủ đã giảm thuế bảo vệ môi trường đối với xăng dầu và sử dụng các biện pháp điều hành giá để kiềm chế lạm phát. Nhờ vậy, lạm phát cả năm vẫn được giữ dưới 4%, thấp hơn nhiều nền kinh tế trong khu vực.

Đầu năm 2026 và rủi ro địa chính trị

Bước sang đầu năm 2026, căng thẳng tại Trung Đông một lần nữa khiến thị trường năng lượng toàn cầu bất ổn. Nguy cơ gián đoạn nguồn cung dầu khi eo biển Hormuz bị phong tỏa khiến nhiều nền kinh tế lo ngại.

Trong bối cảnh đó, nhiều nước nhập khẩu năng lượng lớn đang tính đến việc sử dụng kho dự trữ dầu chiến lược nếu nguồn cung bị gián đoạn kéo dài. Giá năng lượng cao cũng làm gia tăng áp lực lạm phát và chi phí sản xuất trên toàn khu vực.

Với Việt Nam, giá dầu tăng mang đến cả rủi ro lẫn cơ hội. Chi phí vận tải và logistics tăng có thể thu hẹp biên lợi nhuận của nhiều doanh nghiệp xuất khẩu, đặc biệt trong các ngành dệt may và điện tử.

Dù vậy, vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu đã thay đổi đáng kể so với một thập niên trước. Mạng lưới hiệp định thương mại tự do rộng khắp cùng dòng vốn FDI ổn định giúp nền kinh tế duy trì động lực tăng trưởng.

Mỗi khi giá dầu vượt 100 USD, thị trường chứng khoán Việt Nam thường phản ứng rất nhanh với sự dịch chuyển lợi ích trong nền kinh tế. Nhóm năng lượng hưởng lợi rõ rệt, còn nhiều ngành sản xuất phải đối mặt chi phí đầu vào tăng cao.