Một đám đông đang tụ tập tại nhà đấu giá Bonhams ở New York City. Những tay buôn tranh với vẻ mặt chán chường và các cụ hưu trí giàu có ngồi cạnh những người tóc xám xù, đeo ba lô in hình thiên hà và mặc áo Hawaii sặc sỡ.

Tác phẩm tạo ra nhiều lời bàn tán và đồn đoán nhất trong buổi chiều tháng 4 hôm ấy là bốn bức tranh gốc của Bob Ross. Ông là người thầy dạy vẽ được công chúng yêu mến suốt hai thập kỷ qua nhờ hướng dẫn người Mỹ vẽ nên những “cái cây bé nhỏ hạnh phúc” trên truyền hình công cộng.

Joan Kowalski, chủ tịch công ty Bob Ross, đã đem các bức tranh đi đấu giá để bù đắp phần thiếu hụt tài chính sau khi chính quyền ông Trump cắt ngân sách liên bang dành cho tập đoàn Phát thanh Truyền hình Công cộng (CPS). Kowalski hiện nắm quyền kiểm soát gần như toàn bộ tranh mà Ross từng thực hiện trong sự nghiệp truyền hình của mình, và bà đang rất căng thẳng.

Đây là phiên đấu giá tranh Ross thứ ba do Bonhams tổ chức trong vòng sáu tháng, nhưng gần như chẳng ai đoán được giá sẽ bị đẩy lên đến đâu. Mức khởi điểm vào khoảng 30.000 USD. Những bức trước đây từng được bán với giá từ 90.000 đến 300.000 USD. Riêng năm 2025, một tác phẩm được người dẫn chương trình John Oliver đem đấu giá đã chạm mốc hơn 1 triệu USD.

“Tôi hồi hộp lắm,” Kowalski nói. “Nhỡ hôm nay lại là ngày mọi người không còn thấy chúng đặc biệt nữa thì sao?”

Một thị trường cực kỳ giới hạn

Bob Ross có thể chưa phải họa sĩ vĩ đại nhất lịch sử Mỹ, nhưng rất có thể là người được yêu mến nhất. Trong 31 mùa phát sóng của chương trình truyền hình công cộng The Joy of Painting ra mắt năm 1983, ông dạy khán giả cách vẽ tranh và hoàn thành một bức trong mỗi tập dài 25 phút. Những bức phong cảnh sơn dầu của Ross, thường gợi nhắc khung cảnh Alaska từ quãng thời gian ông phục vụ trong Không quân Mỹ tại đây, nhanh chóng trở nên rất dễ nhận ra.

Trên sóng truyền hình, Ross xây dựng phong cách trò chuyện nhẹ nhàng và gần gũi, khiến người xem có cảm giác mình là người duy nhất quan trọng với ông. Ông dạy kỹ thuật vẽ, đồng thời ngẫu hứng nói về cuộc sống và triết lý sống. Khi nói về sự tương phản giữa tối và sáng để tạo chiều sâu, Ross thường bảo: “Đôi lúc phải có chút buồn bã thì mới biết những ngày vui đáng quý như thế nào.” Sự lạc quan của ông có sức lan tỏa mạnh mẽ. Câu nói nổi tiếng nhất của Ross, giờ đã thành một kiểu châm ngôn sống, là: Chẳng có sai lầm nào cả, chỉ có “tai nạn hạnh phúc.”

Ross hoàn thành 1.140 bức tranh cho The Joy of Painting trước khi qua đời năm 1995 ở tuổi 52. Trong 403 tập phát sóng, ông thường vẽ mỗi khung cảnh tới ba lần: Một bản làm mẫu trước khi ghi hình, một bản thực hiện trực tiếp trước máy quay và một phiên bản trau chuốt hơn cho sách hướng dẫn. Ba phiên bản cho mỗi ngọn núi, hàng cây hay dòng sông “bé nhỏ hạnh phúc.”

Ở thời kỳ đỉnh cao, The Joy of Painting được phát trên 95% đài truyền hình công cộng tại Mỹ và sau này tiếp tục tìm được khán giả mới trên Internet. Kênh YouTube của Ross hiện có 6,5 triệu người đăng ký, chỉ riêng năm qua đã tăng thêm 1 triệu, với trung bình 20 triệu lượt xem mỗi tháng. Nhưng dù nổi tiếng đến vậy, “Bob chưa bao giờ thực sự hứng thú với chuyện bán tranh,” Kowalski nói. “Ông thích những tấm toan trắng và thích dạy mọi người vẽ. Còn khi hoàn thành xong một bức, nó chỉ được cất đi.”

Suốt nhiều năm qua, chỉ một lượng rất nhỏ tranh của Ross xuất hiện trên thị trường, thường là quà ông tặng bạn bè hoặc ê kíp làm việc. Hiện có một bức đang được rao trên eBay với giá 200.000 USD. Trước đây, tranh của Ross từng bán được vài chục ngàn USD, đủ để các nhà đấu giá bắt đầu chú ý.

Trong giới mỹ thuật, yếu tố quan trọng quyết định giá trị là nguồn gốc tác phẩm: Bức tranh có được xác thực hay không, từng thuộc về ai. Nhưng thành công của Ross lại được xây dựng trên việc dạy người khác sao chép tranh của ông, tới từng nét cọ. Có hàng nghìn bản sao do khán giả tự vẽ cho mỗi bức Ross từng hoàn thành, khiến việc xác thực gần như bất khả thi với những tác phẩm không được bán trực tiếp bởi Bob Ross, công ty Ross sáng lập cùng người vợ thứ hai Jane và cha mẹ của Joan Kowalski là Walt và Annette.

Kowalski cho biết bà chỉ định đấu giá khoảng 30 bức tranh trong vài năm tới, và mục đích cụ thể là gây quỹ cho hoạt động truyền hình công cộng. Đó là lý do duy nhất bà tin Ross sẽ chấp nhận để bán tác phẩm của mình. “Tôi không muốn bán tràn lan ra thị trường,” bà nói. Tuy nhiên với giới đấu giá, những mức định giá khổng lồ ấy phụ thuộc ít nhiều vào lời hứa duy trì sự khan hiếm từ một người phụ nữ duy nhất.

Một bức tranh Ross chính hãng còn có thêm giá trị đặc biệt là người ta có thể xem chính ông vẽ nó trên YouTube, Twitch, TikTok hay những cuộn băng VHS cũ. “Hãy thử tưởng tượng bạn sở hữu một bức Picasso và có hẳn chương trình truyền hình quay lại cảnh Picasso vẽ chính bức tranh đó trước mắt bạn,” chuyên gia thẩm định nghệ thuật Mark Boultinghouse nói. “Chỉ Bob Ross mới có món quà như vậy để lại cho đời.”

“Chỉ cần nhìn tranh là nghe thấy giọng ông ấy”

Sự gắn bó của công chúng với Ross hầu như chẳng liên quan đến kỹ thuật dùng cọ quạt của ông. Nó chủ yếu nằm ở cảm giác ông mang lại cho mọi người. “Tôi nghĩ ông ấy giống như Julia Child của hội họa vậy,” Robin Starr, tổng giám đốc Bonhams Skinner, nói. “Ông khiến những người bình thường tin rằng họ cũng có thể vẽ và cảm nhận nghệ thuật.”

Trong những ngày trước phiên đấu giá tháng 4, đám đông liên tục đổ vào phòng trưng bày của Bonhams. Trong đó, có những người đi hàng giờ liền chỉ để được ngắm cận cảnh bốn bức tranh. Nhiều người hâm mộ Ross chưa từng cầm cọ, nhưng họ xem The Joy of Painting như một liệu pháp thiền định. Một số khác lấy điện thoại ra khoe những bức tranh lấy cảm hứng từ Ross do chính họ vẽ.

Alexander Long, một giáo viên mầm non tranh thủ ghé qua sau giờ làm, bật cười khi nhìn bức tranh núi tím. “Hôm trước tôi tới Met và đứng cách các bản vẽ của Leonardo da Vinci chỉ khoảng hơn một mét,” anh nói. “Cái này còn khiến tôi hào hứng hơn nhiều.” Long kể rằng những bức tranh gợi anh nhớ thời thơ ấu xem Ross cùng ông nội: “Chỉ cần nhìn tranh là bạn sẽ nghe thấy giọng ông ấy.”

Một người đàn ông khác đứng trước bức phong cảnh dòng suối Autumn Images rồi bật khóc. Ông nói mình sợ những tác phẩm mà ông xem là vô giá sẽ rơi vào bộ sưu tập riêng của ai đó chỉ coi tranh Ross như khoản đầu tư, hoặc tệ hơn, như một trò đùa.

Một số người cho rằng tranh Ross có thể là cả hai. “Tôi không nghĩ chúng đẹp,” Beth Miller, cựu phi công Không quân Mỹ đang học luật nghệ thuật, nói. “Nhưng chúng có ý nghĩa văn hóa cực kỳ lớn. Với mọi người cùng thế hệ tôi, đây là một phần ký ức.”

Bonhams đã chuẩn bị cho mỗi phiên đấu giá Ross bằng cách tiếp cận giới đầu tư và cả những siêu fan của họa sĩ, kiểu người sẵn sàng làm mọi thứ để sở hữu một bức tranh. Theo Starr, nhà đấu giá tìm kiếm khách mua ở khắp nơi, “từ Google tới các phòng chat, rồi cả các gallery.” “Trường hợp này có hẳn một cộng đồng người hâm mộ rất lớn”. Tuy nhiên, phần lớn người đấu giá ở tầm này lại không phải các nhà sưu tập Ross cuồng nhiệt.

Những phiên bán tranh Ross trước đây cũng làm dấy lên câu hỏi. Điều gì khiến một bức đáng giá hơn bức khác? Kowalski chủ yếu bán những bức dùng cho sách hướng dẫn, vốn được Ross đầu tư kỹ hơn về mặt kỹ thuật. Thế nhưng ở các phiên đấu giá trước, mức giá cao nhất thường thuộc về những bức có thể gọi là “sến súa” nhất: Hoàng hôn vàng chóe hay các căn cabin méo mó nhỏ xíu.

Bức tranh được John Oliver đấu giá cũng do Kowalski tặng. Nhóm của Oliver yêu cầu cụ thể một bức có cabin. Đây vốn chẳng phải một đề tài hiếm gặp. Trang FiveThirtyEight từng tính toán rằng 18% tranh của Ross đều có “một căn nhà bé nhỏ hạnh phúc”. Và bức được chọn thuộc dạng cực kỳ sến súa.

Điều này cho thấy một nghịch lý: Bức tranh càng giống trò đùa thì giá trị càng cao trong mắt những người đủ khả năng chi hàng trăm ngàn USD cho một tác phẩm. Trong thời đại một quả chuối dán lên tường cũng có thể bán với giá hàng triệu USD, điều đó nghe lại khá hợp lý. Tác phẩm càng dễ thành meme thì càng hấp dẫn với giới sưu tầm.

Ross từ lâu đã gây chia rẽ trong giới nghệ thuật. Theo Kowalski, nhiều người từng nói thẳng vào mặt ông rằng ông không phải “nghệ sĩ thực thụ.”

“Quan điểm của Bob là ngoài kia có rất nhiều người chỉ muốn cảm thấy khá hơn sau khi mất con, hoặc khi họ mắc ung thư, những người chẳng còn cảm nhận được gì cho tới lúc bắt đầu học vẽ,” bà nói.

Dù vậy, người hâm mộ xem phiên đấu giá tại Bonhams như một sự công nhận chính thức, bằng chứng cho thấy Ross xứng đáng đứng cạnh những tên tuổi lớn của nghệ thuật Mỹ, với giá trị tác phẩm ngang bằng, thậm chí vượt cả Norman Rockwell.

Gia đình Kowalski cũng quyết liệt bảo vệ hình ảnh Ross như một “mặt trời nhỏ” luôn tỏa năng lượng tích cực, dù bản thân họ lại không được yêu mến như vậy. Ross trở lại tiêu điểm năm 2021 khi Netflix phát hành phim tài liệu Bob Ross: Happy Accidents, Betrayal & Greed mang góc nhìn chỉ trích. Bộ phim dựa nhiều vào lời kể của Steve, con trai Ross với người vợ đầu tiên. Khi đó, Steve đang kiện gia đình Kowalski về tài sản kinh doanh của cha mình và cáo buộc họ đặt lợi nhuận lên trên lợi ích của Ross.

Kowalski cho rằng cha mẹ bà cùng Jane Ross mới là những người xử lý mặt kinh doanh của công ty Bob Ross, thường đóng vai “người xấu” để Ross, vốn là người “rất hiếu thắng,” vẫn giữ được hình ảnh dễ mến trên truyền hình. Cả nhóm đã xây dựng nên một đế chế truyền thông vào thời kỳ vô số họa sĩ truyền hình cạnh tranh nhau khán giả và tiền tài trợ. Những ngày đầu, Ross từng dạy lớp vẽ chỉ có duy nhất một học viên. Sau này, công ty Bob Ross đã biến ông thành một trong những nghệ sĩ được yêu mến nhất nước Mỹ.

Không khó để hiểu vì sao Ross khơi dậy nhiều cảm xúc đến vậy ở giới chỉ trích và đối thủ cạnh tranh. Ông đã làm được điều khiến nghệ sĩ thèm muốn suốt nhiều thế hệ. Ông dám kiếm sống bằng nghệ thuật. Và trở nên cực kỳ nổi tiếng.

Tranh càng “sến,” giá càng cao

Khi người điều phối cuối cùng cũng chuyển sang phần đấu giá tranh Ross, cả căn phòng lập tức trở nên sôi động. Nhân viên Bonhams tụ tập kín cửa để theo dõi. Điện thoại được rút ra khắp nơi. Ngay cả những tay buôn tranh đã mệt nhoài sau hai tiếng đấu giá vẫn nán lại vì khoảnh khắc này.

Giá đấu trực tuyến vượt 85.000 USD trước cả khi người điều phối ngẩng đầu lên. Một bên phòng, nhân viên Bonhams liên tục giơ bảng thay cho khách hàng qua điện thoại.

Bốn bức tranh lần lượt được bán với giá 190.000 USD, 220.000 USD, 160.000 USD và 160.000 USD. Người mua còn phải trả thêm 27% phí và thuế cho Bonhams. Starr kể rằng có một fan Ross qua điện thoại quyết tâm mang bằng được một bức về nhà, nhưng liên tục bị trả giá cao hơn cho tới tác phẩm thứ ba. “Anh ta nói: ‘Tôi chỉ cần MỘT bức thôi!’”, Starr kể. Tất cả kết thúc trong chưa đầy chín phút.

Kowalski thở phào nhẹ nhõm và hỏi có ai có cocktail không. Bà hài lòng với kết quả: 730.000 USD được quyên góp cho hoạt động truyền thông công cộng. “Tôi còn nhớ hồi xưa Bob bán được một bức tranh với giá 350 USD đã là chuyện lớn lắm rồi”, bà nói.

Bà cũng bắt đầu nhận ra một quy luật. Bức tranh Ross được xem là đẹp nhất về mặt kỹ thuật lại là bức được bán cuối cùng và có giá thấp nhất. Trong khi các tác phẩm kém ấn tượng hơn, vẽ cảnh núi tím cùng hồ nước xanh ngọc, lại đạt mức giá cao nhất.

Việc không biết người trả giá là ai, vì nhà đấu giá giữ kín danh tính tất cả khách tham gia qua điện thoại và trực tuyến, vừa tạo cảm giác kỳ diệu lại vừa gây lo lắng. “Chúng tôi cứ ngồi đây tưởng tượng thôi. Họ là ngôi sao điện ảnh hay chỉ là những người bình thường như tôi đã dành dụm tiền bạc?” Kowalski nói.

Điều quan trọng nhất với bà là công chúng vẫn có cơ hội được ngắm nhìn các tác phẩm ấy. “Chúng tôi lo rằng mình đang hấp dẫn những người có tiền, những người vốn chẳng phải kiểu người của Bob.”

Ngày hôm trước, Kowalski đứng quan sát khách tham quan trong phòng trưng bày Bonhams. Một người đàn ông dành nửa tiếng kể cho bà nghe Ross là ai và ông có ý nghĩa thế nào với người hâm mộ. Người đó không hề biết bà là ai, càng không biết bà đang sở hữu bộ sưu tập tranh Ross trị giá từ 50 đến 100 triệu USD. Và bà cũng không nói cho ông biết.

Ross vẽ nhiều đến vậy, gắn bó với chương trình đến tận cuối đời, theo Kowalski, “vì ông biết mình sẽ sống lâu hơn chính bản thân mình. Và ông đã đúng.”