Kể từ năm 2024 khi Dezan Shira & Associates, công ty tư vấn đầu tư có trụ sở khắp châu Á thực hiện bảng xếp hạng chỉ số sản xuất châu Á (Asia Manufacturing Index), Việt Nam liên tục xếp vị trí thứ hai, chỉ sau Trung Quốc, và Malaysia đứng ở vị trí thứ ba. Năm 2026, Malaysia lần đầu tiên vượt Việt Nam trở thành á quân trong bảng xếp hạng này.

Bảng xếp hạng này được cấu thành bằng cách xếp hạng 8 yếu tố hình thành nên năng lực sản xuất của một quốc gia ở quy mô bao phủ rộng. Trả lời Bloomberg Businessweek Vietnam qua thư điện tử, ông Marco Förster, giám đốc khu vực Đông Nam Á của Dezan Shira & Associates, và cũng là người thực hiện báo cáo phân tích, Việt Nam và Malaysia vốn luôn bám sát nhau trong bảng xếp hạng, khiến cuộc cạnh tranh mang tính trực diện hơn giữa hai quốc gia. 

Thứ hạng của các quốc gia được quyết định dựa trên hệ thống trọng số tiêu chuẩn mặc định của nhóm nghiên cứu từ Dezan Shira Associates, nhằm phản ánh một cơ cấu sản xuất có độ bao phủ rộng. Trên thực tế, các nhà sản xuất thường chủ động điều chỉnh trọng số trong chỉ số để phù hợp với các ưu tiên vận hành riêng của họ.

Ví dụ, các trung tâm dữ liệu hoặc các cơ sở thâm dụng vốn khác, thường ít nhạy cảm với chi phí lao động nhưng phụ thuộc nhiều vào chi phí điện và độ ổn định của nguồn điện, sẽ có xu hướng ưu tiên Malaysia, trong khi các ngành sản xuất thâm dụng lao động có thể nghiêng cán cân về phía Việt Nam.

Ông Förster nhấn mạnh việc Malaysia vượt lên năm 2026 không phải là sự đảo chiều mang tính cấu trúc. Nếu có những cải cách mạnh mẽ về tính hệ thống, khả năng Việt Nam giành lại vị trí á quân ngay trong năm 2027 là “hoàn toàn có thể”.

Đối với riêng Việt Nam, ông nhận xét quốc gia vẫn duy trì lợi thế khi xếp hạng trong tốp đầu về hội nhập FTA và mức độ tiếp xúc thuế quan, nhưng khoảng cách với các nước ASEAN khác đang thu hẹp nhanh chóng. Việc Malaysia thúc đẩy các hiệp định như EFTA, trong khi Việt Nam chưa hoàn tất, cũng khiến cán cân xếp hạng nghiêng nhẹ về phía quốc gia này.

Quan sát riêng về thay đổi thứ hạng của quốc gia từ năm 2025 tới nay, Việt Nam ghi nhận nhiều cải thiện về thứ hạng khi 7/8 thành tố chính đều cải thiện hoặc giữ nguyên vị trí trong bảng xếp hạng năm 2026 so với năm trước.

Kinh tế, chính sách về thuế là hai yếu tố tăng nhiều thứ hạng nhất, hiện xếp hạng nhất và nhì trong bảng xếp hạng. Môi trường kinh doanh, hạ tầng, thương mại quốc tế của Việt Nam đứng trong tốp đầu bảng xếp hạng. 

Hai trụ cột Việt Nam xếp hạng thấp nhất là nguồn nhân lực và đổi mới sáng tạo. Khi ngày càng nhiều dòng vốn đầu tư sản xuất đổ vào và chi phí lao động tăng lên, việc cải thiện toàn diện trình độ giáo dục và chất lượng nguồn nhân lực trở nên mang tính then chốt, theo ông Marco.

Đối với đổi mới sáng tạo, Việt Nam vẫn thiếu năng lực nghiên cứu và phát triển (R&D) nội địa ở quy mô đủ lớn. Chính phủ ngày càng nhận thức rõ hạn chế này và đã đẩy mạnh các nỗ lực thu hút các hoạt động có giá trị gia tăng cao hơn, bao gồm đầu tư tập trung vào R&D.

“Việt Nam không thể tiếp tục chỉ là một cứ điểm lắp ráp điện tử. Khi chi phí lao động tăng, các hoạt động sản xuất mang tính “dịch chuyển nhanh” sẽ rời đi, trong khi dòng vốn FDI được neo giữ bởi năng lực R&D tại chỗ có khả năng ở lại và mở rộng quy mô cao hơn nhiều,” giám đốc khu vực Đông Nam Á của Dezan Shira Associates trả lời người viết qua thư điện tử.

Triển vọng trung hạn của quốc gia, theo nhóm tác giả đánh giá là tich cực khi nền kinh tế đang dịch chuyển sang các hoạt động sản xuất có giá trị gia tăng cao hơn, được hỗ trợ bởi chiều sâu chuỗi cung ứng ngày càng lớn trong lĩnh vực điện tử và năng lượng tái tạo. Mức độ thành công trong việc duy trì đà đi lên này sẽ phụ thuộc vào tốc độ và chất lượng nâng cấp chính sách, hạ tầng và kỹ năng của lực lượng lao động trong thời gian tới.