Nhìn vào danh sách các đồng tiền mất giá mạnh nhất kể từ khi cuộc xung đột giữa Mỹ - Israel với Iran nổ ra, xuất hiện quy luật rõ rệt nhưng không mấy bất ngờ: Hầu hết là các quốc gia này nhập khẩu năng lượng.

Những đồng tiền sụt giảm nghiêm trọng nhất bao gồm bảng Ai Cập, peso Philippines, won Hàn Quốc và baht Thái Lan. Ngược lại, trong số ít những đồng tiền giữ được đà tăng giá, real Brazil, tenge Kazakhstan và naira Nigeria có điểm chung là các quốc gia xuất khẩu dầu mỏ lớn.

Đây là dấu hiệu cho thấy giai đoạn tiếp theo của cuộc khủng hoảng năng lượng có thể sẽ diễn ra như thế nào. Tương tự việc các quốc gia nhập khẩu dầu mỏ lớn phải tiêu tốn dần lượng dầu dự trữ kể từ khi eo biển Hormuz bị đóng cửa, các "vùng đệm" tài chính của họ cũng đang bị bào mòn. Chính phủ nhiều nước đã cắt giảm thuế và tăng trợ cấp nhiên liệu nhằm giảm bớt cú sốc chi phí khi giá dầu leo thang. Dự trữ ngoại hối cũng đang sụt giảm nhanh chóng do chi phí nhập khẩu dầu khí tăng cao mà không có sự gia tăng tương ứng nào từ giá trị xuất khẩu để bù đắp.

Chúng ta có thể đang tiến gần đến một thời điểm then chốt. Tại Ấn Độ, quốc gia nhập khẩu dầu lớn thứ ba thế giới, thủ tướng Narendra Modi đã kêu gọi người dân hạn chế sử dụng nhiên liệu, đồng thời tăng thuế nhập khẩu vàng và bạc để bảo vệ cán cân thanh toán. "Đã đến lúc chúng ta phải sử dụng xăng, dầu và khí đốt một cách hết sức cẩn trọng," ông phát biểu hôm Chủ nhật. "Chúng ta phải nỗ lực chỉ sử dụng ở mức cần thiết để tiết kiệm ngoại tệ."

Tại Thổ Nhĩ Kỳ, nước phải nhập khẩu hơn 70% năng lượng để đáp ứng nhu cầu tiêu thụ trong nước, dự trữ ngoại hối ghi nhận mức sụt giảm hàng tháng lớn nhất trong lịch sử vào tháng 3 vừa qua. Đồng rupiah của Indonesia cũng giảm xuống dưới mức đáy từng thiết lập trong cuộc khủng hoảng tài chính châu Á năm 1998. Quốc gia này đang đứng trước những tổn thương sâu sắc từ các làn sóng chấn động của cuộc chiến tại Iran, như đồng nghiệp Daniel Moss của tôi đã từng phân tích.

Mối liên hệ mật thiết giữa năng lượng và tiền tệ là một trong những yếu tố khiến cuộc khủng hoảng lần này trở nên khác biệt, theo nhận định của chuyên gia kinh tế Philip Verleger. Vào thập niên 1970, khi Mỹ còn là nước nhập khẩu dầu ròng, các cú sốc dầu mỏ năm 1973 và 1979 đã đẩy chi phí nhập khẩu của Mỹ lên cao và làm USD suy yếu. Điều đó vô hình trung làm giảm bớt tác động của tình trạng khẩn cấp đối với các quốc gia khác vốn định giá các khoản mua dầu thô bằng đồng bạc xanh.

Lần này, tình hình đã đảo ngược: Khi Mỹ trở thành nhà cung cấp dầu khí cuối cùng của thế giới, USD có xu hướng mạnh lên chứ không yếu đi. Nếu bạn là một nền kinh tế mới nổi tại châu Á với trữ lượng dầu mỏ nội địa ít ỏi, bạn không chỉ phải trả nhiều tiền hơn cho mỗi thùng dầu thô, mà còn phải trả nhiều tiền hơn để mua chính USD dùng để thanh toán cho lượng dầu đó.

Chính phủ các nước trên thế giới đã quá chậm trễ trong việc nắm bắt tiềm năng của năng lượng sạch từ gió, mặt trời, hạt nhân, pin và xe điện. Tình trạng khẩn cấp hiện nay nên được xem là một hồi chuông cảnh tỉnh rằng những công nghệ này không chỉ là yếu tố bắt buộc để tránh những tàn phá dài hạn của biến đổi khí hậu. Chúng còn là con đường tốt nhất để thoát khỏi sự lệ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, thứ đang khiến các nền kinh tế mong manh và đồng nội tệ của họ bị trói buộc vào dòng chảy nhập khẩu hàng hóa dễ đứt gãy và đầy biến động.

Chẳng hạn, Indonesia đang chật vật tìm cách vượt qua năm 2026 mà không vi phạm mục tiêu giữ mức thâm hụt ngân sách không quá 3% GDP. Tuy nhiên, khoảng 2,7% GDP của nước này lại đang được chi cho trợ giá nhiên liệu hóa thạch, phần lớn là để giảm giá xăng và dầu diesel. Thái Lan dự kiến nợ công sẽ tăng lên khi chính phủ vay 150 tỉ baht (4,6 tỉ USD) để bù đắp thâm hụt cho quỹ Nhiên liệu Dầu mỏ. Trong khi đó, các nhà bán lẻ dầu mỏ do nhà nước kiểm soát tại Ấn Độ đang lỗ 10 tỉ rupee (104 triệu USD) mỗi ngày do bán xăng, dầu diesel và khí hóa lỏng (LPG) dưới giá vốn.

Tại tất cả các quốc gia này, xe điện (EV) đang dần chiếm lĩnh thị phần nhờ chi phí được cải thiện nhanh chóng. Hơn 30% lượng ô tô bán ra trong tháng 2 tại Indonesia và Thái Lan là xe thuần điện. Ở Ấn Độ, dù tốc độ phổ cập xe điện có phần chậm hơn, doanh số bán hàng trong tháng 4 vẫn nhảy vọt 41% so với cùng kỳ năm ngoái, và xe điện ba bánh hiện chiếm tới 60% thị phần này.

Chính sách điều hành thiếu nhất quán của chính phủ không phải lúc nào cũng hỗ trợ tốt cho quá trình chuyển đổi này, nhưng áp lực từ nhu cầu của người tiêu dùng đối với các giải pháp thay thế là điều không thể phủ nhận. Tại phần lớn các nước châu Á đang trợ giá nhiên liệu, bất kỳ dư địa tài chính nào còn lại nên được sử dụng để bãi bỏ thuế nhập khẩu xe điện, hỗ trợ mua xe mới và tiêu hủy các dòng xe chạy xăng dầu cũ kỹ. Chi phí cho việc này chỉ là một phần nhỏ so với khoản tiền khổng lồ phải chi ra để hạ giá thành cho nhiều năm nhập khẩu dầu mỏ tiếp theo. Trong khi đó, những lợi ích to lớn về sức khỏe con người và khí hậu mà nó mang lại hoàn toàn là miễn phí.

Tình trạng tương tự cũng đang diễn ra với khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG), nguồn điện lưới đắt đỏ và thiếu ổn định, hiện đang bị năng lượng gió, mặt trời và pin lưu trữ đánh bại hoàn toàn về chi phí.

Tại Trung Đông, một số nền kinh tế giàu có nhất thế giới có được sự thịnh vượng nhờ vào số tiền mà các thế hệ người nghèo trên khắp hành tinh phải chi trả để nhập khẩu dầu khí. Công nghệ sạch cuối cùng cũng đang phá vỡ mô hình đó, cho phép người dân khai thác nguồn năng lượng rẻ hơn trong nhiều thập kỷ tới. Nếu các quốc gia mới nổi nắm bắt được thời cơ, đây có thể là lần cuối cùng có một cuộc khủng hoảng năng lượng biến thành cuộc khủng hoảng tiền tệ.