Năm 2011, nhà đầu tư mạo hiểm Marc Andreessen từng nói một câu nay đã trở thành kinh điển: “Phần mềm đang nuốt chửng thế giới.” Đến năm nay, Thung lũng Silicon tiếp tục đặt nhiều kỳ vọng vào AI, khi cơn sốt từng thúc đẩy sự ra đời của gần 40.000 startup AI bắt đầu va chạm với thực tế khắc nghiệt của bài toán kinh tế.

Theo quỹ đầu tư Menlo Ventures, các doanh nghiệp Mỹ đã chi 37 tỉ USD cho phần mềm AI tạo sinh trong năm 2025, tăng mạnh so với mức 11,5 tỉ USD của năm trước đó. Tuy nhiên, số tiền này lại bị phân tán cho rất nhiều công cụ khác nhau. Áp lực phải chứng minh hiệu quả đầu tư vì thế ngày càng lớn, và năm 2026 nhiều khả năng sẽ trở thành thời điểm thị trường tự sàng lọc. Chỉ một số ít kẻ thắng cuộc có thể tiếp tục bán sản phẩm, trong khi phần lớn các startup yếu thế hơn sẽ bị các tập đoàn công nghệ lớn thâu tóm.

Thực tế cho thấy khi hàng loạt startup cùng lao vào giải một bài toán giống nhau, cuối cùng thường chỉ có hai hoặc ba công ty chiếm được thị trường. Phần còn lại rất dễ trở thành mục tiêu bị mua lại. Kịch bản này từng diễn ra với phần mềm đám mây, kéo theo làn sóng thâu tóm do các quỹ đầu tư tư nhân dẫn dắt trong giai đoạn 2020–2021.

Hai thương vụ được chốt vội vàng trước thềm năm mới vừa qua đã phần nào hé lộ tương lai của ngành AI. Theo đó, các ông lớn tại Thung lũng Silicon sẽ tìm sang Trung Quốc để mua đứt startup AI, đồng thời âm thầm thâu tóm các công ty phương Tây bằng những cách khéo léo hơn.

Điểm chung của cả hai chiến lược này là né tránh sự chú ý của cơ quan quản lý. Với các thương vụ tại Trung Quốc, các tập đoàn tìm cách tránh các quy định kiểm soát đầu tư ra nước ngoài. Trong khi đó, khi thâu tóm đối thủ tại Mỹ và châu Âu, họ sử dụng các thỏa thuận tuyển dụng kèm cấp phép, còn gọi là acquihire, để hạn chế nguy cơ bị giám sát theo luật chống độc quyền. Nếu niềm tin vào AI tiếp tục suy giảm, quá trình hợp nhất này có thể diễn ra nhanh hơn, khi các tập đoàn công nghệ tận dụng làn sóng bán tháo của startup. Kết quả là Big Tech vừa vượt qua giai đoạn khó khăn của thị trường, vừa củng cố vị thế thống trị bằng cách thu hút thêm nhân tài và tài sản trí tuệ.

Thương vụ đầu tiên trong loạt giao dịch cuối năm là thỏa thuận cấp phép không độc quyền trị giá 20 tỉ USD giữa Nvidia và Groq, một startup chip có trụ sở tại San Jose, được ký vào ngày 24.12. Một số hãng truyền thông gọi đây là thương vụ mua lại. Cách gọi này có thể đúng về bản chất, nhưng không hoàn toàn chính xác về mặt pháp lý. Nvidia trả tiền để sử dụng công nghệ của Groq và tích hợp thiết kế chip của startup này vào các sản phẩm trong tương lai. Công ty cũng tuyển dụng một số lãnh đạo của Groq. Dù bề ngoài mang dáng dấp của một vụ thâu tóm, đây thực chất là một cách tiếp cận quen thuộc tại Thung lũng Silicon nhằm tránh các rào cản chống độc quyền.

Microsoft đã mở đầu xu hướng này từ năm 2024 với thỏa thuận cấp phép trị giá 650 triệu USD với Inflection, một startup AI đầy triển vọng. CEO của Inflection, đồng sáng lập DeepMind, sau đó gia nhập Microsoft. Alphabet cũng đi theo hướng tương tự với Character.AI trong thương vụ trị giá 2,7 tỉ USD. Amazon thâu tóm nhân sự và công nghệ của startup Adept, còn Google tiếp tục chi 2,4 tỉ USD để mua lại tài sản và đội ngũ của Windsurf, một startup AI chuyên viết mã.

Dù vậy, các cơ quan quản lý không hoàn toàn đứng ngoài cuộc. Cả Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ và Bộ Tư pháp đều đang điều tra một số thương vụ mang dấu hiệu mua lại trá hình. Tuy nhiên, sắc lệnh hành pháp mà Tổng thống Donald Trump ban hành vào tháng 12.2025 cho thấy Washington có thể sẽ mềm mỏng hơn trong việc thực thi luật chống độc quyền. Ngay cả khi FTC theo dõi sát sao, những thương vụ nửa kín nửa hở như vậy nhiều khả năng vẫn sẽ tiếp diễn.

Thương vụ thứ hai là việc Meta Platforms mua lại Manus vào tháng 12, một trong những startup AI nổi bật nhất Trung Quốc sau DeepSeek. Đây là một vụ mua đứt rõ ràng, được cho là trị giá khoảng 2 tỉ USD, nhằm phục vụ chiến lược bán các AI agent cho doanh nghiệp. Quyết định này gắn liền với mục tiêu lớn hơn của ông Trump.

Tổng thống Trump muốn Mỹ giành chiến thắng trong cuộc đua AI với Trung Quốc. Một phần trong chiến lược của ông là làm gián đoạn nỗ lực tự chủ công nghệ của Bắc Kinh bằng cách đưa sản phẩm Mỹ tràn vào thị trường Trung Quốc. Điều đó giúp lý giải vì sao ông sẵn sàng cho phép Nvidia tiếp tục bán chip sang quốc gia này. Theo logic đó, việc Thung lũng Silicon vô hiệu hóa một số đối thủ Trung Quốc thông qua các thương vụ mua bán và sáp nhập cũng có thể được Nhà Trắng ngầm chấp nhận.

Cán cân công nghệ Mỹ Trung đang dần nghiêng về phía các tập đoàn Mỹ. Trong giai đoạn đầu của Internet di động, doanh nghiệp Trung Quốc từng sao chép mạnh mẽ các sản phẩm của Thung lũng Silicon, như cách Alibaba từng làm với eBay. Tuy nhiên, theo Winston Ma, giáo sư Trường Luật Đại học New York và đối tác tại Dragon Global, xu hướng này đang đảo chiều. Ông cho rằng Meta đã sao chép tính năng của TikTok để xây dựng hệ sinh thái video ngắn cho Instagram và Facebook. Trong kỷ nguyên AI, Meta thậm chí còn tiến xa hơn khi mua luôn Manus. Theo ông, nhiều startup AI Trung Quốc khác cũng có thể chọn cách bán lại cho các tập đoàn công nghệ Mỹ để tìm lối thoát và dòng tiền.

Các nhà sáng lập Trung Quốc của Manus cũng chủ động tạo khoảng cách với quê nhà bằng cách đặt trụ sở tại Singapore và từng bước xóa bỏ các liên hệ với Trung Quốc trong suốt một năm qua. Nhờ đó, khi Meta công bố thương vụ, hãng có thể khẳng định không tồn tại bất kỳ lợi ích sở hữu nào từ Trung Quốc.

Sâu xa hơn, điều này phản ánh sự thay đổi trong tư duy của thế hệ doanh nhân AI mới tại Trung Quốc. Họ mang tầm nhìn toàn cầu hơn so với lớp đàn anh. Lớn lên cùng Internet, họ quen sử dụng Reddit, Twitter hay Google thông qua VPN để vượt qua các rào cản trong nước. Theo lời một nhà đầu tư mạo hiểm tại Bắc Kinh, một startup AI hàng đầu thậm chí còn đặt tên các phòng họp theo những ban nhạc rock phương Tây như Led Zeppelin. Nhà sáng lập Manus từng đặt tên công ty đầu tiên là Nightingale, lấy cảm hứng từ truyện The Nightingale and the Rose của Oscar Wilde. Họ gần gũi với phương Tây hơn và quan tâm nhiều hơn đến việc tạo ra sản phẩm có tầm ảnh hưởng toàn cầu, thay vì chỉ tập trung kiếm tiền và triệt hạ đối thủ như mô hình kinh doanh của Jack Ma trước đây. Vì thế, việc bán mình cho các nền tảng toàn cầu trở thành một lựa chọn hấp dẫn.

Tất nhiên, yếu tố địa chính trị khiến khả năng DeepSeek, ngôi sao tiêu biểu của ngành AI Trung Quốc, được bán là rất thấp. Tuy vậy, những cái tên khác như Moonshot AI tại Bắc Kinh, đơn vị chuyên phát triển mô hình ngôn ngữ lớn, hay Zhipu AI hoàn toàn có thể trở thành mảnh ghép giá trị đối với Alphabet hoặc Microsoft.

Cơn sốt AI đã tạo ra một làn sóng startup khổng lồ, nhưng thực tế cho thấy gần như không có cơ hội để bất kỳ ai, kể cả những tên tuổi lớn như OpenAI hay Anthropic, lật đổ nhóm Magnificent Seven. Khi ba năm thử nghiệm và chạy đua AI dần khép lại, thị trường đang nghiêng về phía một số rất ít nhà cung cấp. Trên toàn cầu, nhiều startup sẽ phải chật vật tìm lối thoát, và như thường lệ, Thung lũng Silicon sẽ là bên hưởng lợi nhiều nhất từ cuộc sàng lọc này.