Mối tương quan này phản ánh vai trò ngày càng lớn của thương mại trong quá trình nâng cao thu nhập và cho thấy Việt Nam đã hội nhập rất sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Trong nhiều năm, Việt Nam luôn nằm trong nhóm nền kinh tế có độ mở thương mại cao nhất thế giới. Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu thường tương đương 160% đến 190% GDP, cao hơn đáng kể so với phần lớn các nền kinh tế có quy mô tương đương. Với một quốc gia định hướng xuất khẩu, sự thay đổi của thương mại quốc tế không chỉ quyết định tốc độ tăng trưởng mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến thu nhập của hàng chục triệu người lao động.

Dữ liệu giai đoạn 2016 đến 2025 cho thấy xuất khẩu bình quân đầu người và GDP bình quân đầu người gần như luôn tăng cùng nhau. Điều này phản ánh mối liên hệ chặt chẽ giữa khả năng bán hàng ra thế giới với quá trình cải thiện mức sống của người dân.

Xuất khẩu hỗ trợ đà tăng bình quân GDP đầu người

Năm 2016, GDP danh nghĩa của Việt Nam đạt khoảng 257 tỉ USD. Đến năm 2025, quy mô nền kinh tế ước đạt khoảng 515 tỉ USD, gần gấp đôi sau mười năm. Cùng giai đoạn, GDP bình quân đầu người tăng từ khoảng 2.730 USD lên khoảng 5.050 USD.

Đà tăng của xuất khẩu còn mạnh hơn. Kim ngạch xuất khẩu hàng hóa tăng từ khoảng 177 tỉ USD năm 2016 lên khoảng 475 tỉ USD vào năm 2025, tương đương mức tăng gần 2,7 lần. Nếu quy đổi theo dân số, xuất khẩu bình quân đầu người tăng từ khoảng 1.885 USD lên gần 4.665 USD.

Hai đường biểu diễn gần như bám sát nhau trong suốt giai đoạn. Hệ số tương quan Pearson dao động trong khoảng 0,96 đến 0,98, thể hiện mối liên hệ rất mạnh giữa hai chỉ tiêu. Ngoại lệ đáng chú ý xuất hiện vào năm 2023, khi xuất khẩu suy giảm do nhu cầu thế giới yếu đi, trong khi GDP bình quân đầu người vẫn tiếp tục tăng nhờ tiêu dùng trong nước và đầu tư công giữ vai trò bệ đỡ.

Diễn biến này cho thấy thu nhập của người dân Việt Nam ngày càng gắn chặt với diễn biến của thương mại quốc tế. Khi xuất khẩu tăng tốc, nền kinh tế thường tạo thêm việc làm, mở rộng sản xuất và cải thiện thu nhập. Khi đơn hàng từ các thị trường lớn giảm, tác động nhanh chóng lan sang tăng trưởng kinh tế.

Xuất khẩu bình quân đầu người nói lên điều gì?

Quy mô xuất khẩu tuyệt đối thường được sử dụng để so sánh sức mạnh thương mại giữa các quốc gia. Tuy nhiên, chỉ tiêu xuất khẩu bình quân đầu người lại phản ánh rõ hơn mức độ mà hoạt động thương mại thâm nhập vào nền kinh tế.

Hãy so sánh với Ấn Độ. Năm 2025, tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ của Ấn Độ ước đạt khoảng 825 tỉ USD, cao hơn nhiều so với khoảng 471 tỉ USD của Việt Nam. Tuy nhiên, với dân số hơn 1,4 tỉ người, xuất khẩu bình quân đầu người của Ấn Độ chỉ vào khoảng 560 USD.

Trong khi đó, Việt Nam đạt khoảng 4.600 đến 4.670 USD mỗi người, cao gần tám lần. Khoảng cách này phản ánh hai mô hình phát triển khác nhau. Việt Nam lựa chọn chiến lược phát triển dựa trên sản xuất hướng về xuất khẩu. Hàng triệu lao động tham gia trực tiếp vào các nhà máy điện tử, dệt may, da giày, đồ gỗ và nhiều ngành công nghiệp chế biến khác. Còn Ấn Độ, xuất khẩu tập trung nhiều hơn vào công nghệ thông tin, dịch vụ doanh nghiệp và các ngành có hàm lượng tri thức cao. Giá trị xuất khẩu rất lớn nhưng số lao động trực tiếp tham gia chỉ khoảng 5,8 triệu người, tương đối nhỏ so với quy mô dân số.

Vì vậy, chỉ tiêu xuất khẩu bình quân đầu người phản ánh mức độ tham gia của người dân vào chuỗi thương mại toàn cầu rõ nét hơn so với tổng kim ngạch xuất khẩu.

FDI đóng vai trò ngày càng lớn

Một trong những đặc điểm nổi bật của xuất khẩu Việt Nam là vai trò rất lớn của khu vực đầu tư nước ngoài.

Hiện nay, doanh nghiệp FDI đóng góp khoảng 75% tổng kim ngạch xuất khẩu. Riêng ngành điện tử, tỉ lệ này lên tới gần 98%.

Năm 2025, nhóm máy tính, sản phẩm điện tử và linh kiện mang về khoảng 108 tỉ USD. Nếu cộng thêm điện thoại và linh kiện, tổng kim ngạch của cụm ngành điện tử vượt 165 tỉ USD, tương đương khoảng 35% tổng xuất khẩu cả nước.

Samsung là ví dụ tiêu biểu.

Trong nhiều năm, doanh thu của tập đoàn này tại Việt Nam tương đương khoảng 13% GDP. Hệ thống nhà máy của Samsung sử dụng gần 90.000 lao động trực tiếp và tạo thêm khoảng 80.000 việc làm trong chuỗi cung ứng.

Sự hiện diện của các tập đoàn đa quốc gia đã làm thay đổi cấu trúc kinh tế của nhiều địa phương. Bắc Ninh và Thái Nguyên từ những tỉnh có tỉ trọng nông nghiệp cao đã trở thành các trung tâm sản xuất điện tử quy mô lớn. Hàng chục nghìn lao động chuyển từ sản xuất nông nghiệp sang làm việc trong các dây chuyền công nghiệp hiện đại, kéo theo thu nhập và mức sống được cải thiện.

Xuất khẩu thúc đẩy thu nhập

Quan hệ giữa xuất khẩu và GDP bình quân đầu người không chỉ thể hiện qua các con số thống kê.

Trước hết, xuất khẩu tạo động lực mở rộng sản xuất công nghiệp. Khi đơn hàng tăng, các doanh nghiệp tuyển thêm lao động, đầu tư thêm máy móc và mở rộng công suất. Hoạt động này lan tỏa sang các ngành logistics, vận tải, tài chính, bảo hiểm và dịch vụ hỗ trợ.

Kế đến là quá trình chuyển dịch lao động. Trong hơn mười năm qua, hàng triệu lao động đã rời khu vực nông nghiệp có năng suất thấp để gia nhập các nhà máy sản xuất phục vụ xuất khẩu. Đây là mô hình phát triển từng xuất hiện tại Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan và Trung Quốc trong các giai đoạn công nghiệp hóa.

Xuất khẩu còn là cầu nối đưa công nghệ và phương thức quản trị hiện đại vào nền kinh tế.

Các doanh nghiệp FDI thường áp dụng tiêu chuẩn sản xuất, quản lý chất lượng và đào tạo nhân lực ở mức cao hơn mặt bằng chung. Lao động Việt Nam vì thế có cơ hội tiếp cận kỹ năng mới, góp phần cải thiện năng suất lao động.

Ngoài ra, nguồn thu ngoại tệ từ xuất khẩu giúp ổn định cán cân thanh toán, hỗ trợ tỉ giá và tạo dư địa cho chính sách kinh tế vĩ mô.

Dữ liệu tăng trưởng trong những năm gần đây phản ánh khá rõ mối quan hệ này. Giai đoạn 2021 đến 2022 và 2024 đến 2025 chứng kiến xuất khẩu tăng mạnh, đồng thời GDP cũng đạt tốc độ tăng trưởng cao. Năm 2023, khi nhu cầu toàn cầu suy yếu khiến xuất khẩu giảm, tăng trưởng kinh tế cũng chậm lại đáng kể.

Các nghiên cứu sử dụng mô hình VAR và kiểm định nhân quả Granger đối với dữ liệu Việt Nam đều ghi nhận mối quan hệ hai chiều giữa xuất khẩu và tăng trưởng. Trong đó, chiều tác động từ xuất khẩu đến GDP thường thể hiện rõ hơn, với độ trễ khoảng một đến hai quý hoặc kéo dài tới hai năm.

Xuất khẩu bình quân đầu người tăng nhanh hơn GDP bình quân đầu người cho thấy thương mại ngày càng đóng vai trò lớn trong nền kinh tế.

Bên cạnh đó, cơ cấu xuất khẩu cũng thay đổi mạnh. Nếu như trước đây các mặt hàng nông sản, dầu thô hay khoáng sản chiếm tỉ trọng đáng kể thì hiện nay công nghiệp chế biến, chế tạo đã trở thành trụ cột. Điện tử, máy tính, điện thoại, máy móc và thiết bị liên tục giữ vị trí dẫn đầu.

Mạng lưới các hiệp định thương mại tự do giúp doanh nghiệp nhập khẩu linh kiện với chi phí thấp, sau đó lắp ráp tại Việt Nam để xuất khẩu sang Mỹ, châu Âu và nhiều thị trường khác.

Lợi thế địa lý cũng góp phần quan trọng. Khoảng cách ngắn giữa các trung tâm sản xuất của Trung Quốc và các khu công nghiệp phía Bắc Việt Nam giúp thời gian vận chuyển linh kiện chỉ tính bằng vài ngày. Đây là lợi thế mà nhiều quốc gia khác khó có được.

Tuy nhiên, quá trình hội nhập vẫn tồn tại những điểm cần cải thiện.

Giá trị gia tăng nội địa trong nhiều sản phẩm điện tử hiện chỉ khoảng 5% đến 10%. Phần lớn linh kiện vẫn được nhập khẩu từ nước ngoài. Nền kinh tế cũng phụ thuộc khá nhiều vào khu vực FDI, cả về xuất khẩu lẫn công nghệ.

Điều này khiến Việt Nam dễ chịu tác động khi cầu thế giới suy yếu hoặc khi các nền kinh tế lớn điều chỉnh chính sách thương mại. Những biến động gần đây liên quan đến căng thẳng thương mại giữa Mỹ và Trung Quốc hay xu hướng tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu đều cho thấy mức độ nhạy cảm của mô hình tăng trưởng hiện nay.

Giai đoạn 2016 đến 2025 cho thấy một đặc điểm nổi bật của kinh tế Việt Nam: thương mại quốc tế đã trở thành động lực quan trọng của tăng trưởng và nâng cao thu nhập.

Mối tương quan rất mạnh giữa xuất khẩu bình quân đầu người và GDP bình quân đầu người phản ánh quá trình hội nhập đã đi sâu vào cấu trúc sản xuất, thị trường lao động và đời sống kinh tế. Thu nhập của người dân ngày càng gắn với khả năng tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Trong giai đoạn tới, thách thức lớn nhất - như nhiều chuyên gia đã chỉ ra - là nâng tỉ lệ giá trị gia tăng trong nước, phát triển doanh nghiệp nội địa đủ năng lực tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng và giảm dần sự phụ thuộc vào khối FDI.