“Quy mô cho đi này chưa từng có tiền lệ, bởi quy mô khối tài sản cũng chưa từng có tiền lệ,” Elizabeth Dale, quyền giám đốc điều hành Trung tâm Từ thiện Dorothy A. Johnson, một trung tâm nghiên cứu làm việc với các tổ chức phi lợi nhuận và quỹ từ thiện, nhận định.

Không ai trong ba người thực sự tính trước tất cả những điều này. Năm 1999, Warren và Susan mới thực sự đưa các con đã trưởng thành vào hoạt động từ thiện. (Susan, nhà hoạt động vì dân quyền và quyền sinh sản của phụ nữ, đột ngột qua đời vì đột quỵ năm 2004, thọ 72 tuổi.)

Khi đó, Susie ở nhà chăm con và làm tình nguyện tại các tổ chức phi lợi nhuận ở Omaha. Howard khi ấy, cũng như hiện nay, là nông dân trồng ngô và đậu nành, luôn cảm thấy thoải mái trong buồng lái máy kéo. Peter là nhạc sĩ kiêm nhà soạn nhạc; trong số các tác phẩm của ông có đoạn nhạc dài 1 phút 40 giây cho Dances with Wolves, bộ phim sử thi miền Tây do Kevin Costner đóng chính.

Warren và Susan thành lập các quỹ từ thiện mang tên từng người con, cấp vốn ban đầu khoảng 30 triệu USD cho mỗi quỹ. Peter lập tức đổi tên quỹ của mình thành Spirit Foundation, rồi sau đó thành NoVo, một từ tiếng Latinh có nghĩa là biến đổi hoặc thay đổi. Susie sau này đổi tên quỹ thành Sherwood Foundation, theo tên khu rừng ẩn náu của Robin Hood trong truyền thuyết. Howard, người duy nhất giữ tên mình trên biển hiệu quỹ, nói đùa rằng chị gái đã lấy mất ý tưởng Sherwood của ông.

Ban đầu, Susie tập trung vào giáo dục mầm non. Howard tài trợ cho các hoạt động môi trường. Peter hướng đến các cộng đồng bản địa và giáo dục mầm non.

Mọi việc tiếp diễn như vậy cho đến khi mẹ họ qua đời. Quỹ Buffett ban đầu được đổi sang tên bà, còn chồng cũ của Susie vẫn tiếp tục điều hành. Nhưng việc đó không giải quyết được một vấn đề lớn. Ngay từ đầu, người vợ tích cực hoạt động xã hội đã là kim chỉ nam của Warren trong lĩnh vực từ thiện. Khi bà mất, Buffett cần một kế hoạch.

Vợ chồng Gates xuất hiện. Năm 2006, qua một đợt tiếp xúc báo chí dồn dập, Warren, Bill và Melinda giới thiệu tầm nhìn về một kỷ nguyên từ thiện mới tươi sáng.

Khi ấy, Buffett sở hữu 44 tỷ USD. Ông cam kết dành phần lớn số tiền này cho Bill & Melinda Gates Foundation, nay mang tên Gates Foundation. Đó là một tổ chức từ thiện đang phát triển nhanh, với những mục tiêu đầy tham vọng: xóa bỏ bệnh sốt rét, kiểm soát HIV và đầu tư vào giáo dục tại Mỹ. Bốn năm sau, bộ ba khởi xướng Giving Pledge, chiến dịch khuyến khích những người siêu giàu cho đi tài sản. Cam kết này nhanh chóng trở thành trào lưu, một trong những biểu tượng cao nhất của thành công trong chủ nghĩa tư bản

Dù vậy, theo Peter, mối quan hệ giữa Buffett và Gates đôi khi khiến các con ông chạnh lòng. “Có một thời gian, cha tôi rất săn đón Bill,” Peter nhớ lại. Ông nhắc đến lần Warren sang Trung Quốc cùng vợ chồng Gates, một chuyến ra nước ngoài hiếm hoi của cha họ.

“Tôi nghĩ điều đó khiến anh chị tôi tổn thương, và bản thân tôi chắc chắn cũng không thấy dễ chịu,” Peter nói. Thông qua người phát ngôn, Melinda French Gates từ chối bình luận cho bài viết này. “Warren vẫn là người bạn thân thiết của Bill, và cả hai đều thích dành thời gian bên nhau mỗi khi có thể,” người phát ngôn của Bill Gates cho biết.

Giving Pledge gần đây không còn sức hút như trước. Số tỷ phú tham gia ít hơn những ngày đầu, dù hàng ngũ siêu giàu vẫn tăng lên. Những người chỉ trích đặt câu hỏi có bao nhiêu người ký thực sự nghiêm túc thực hiện cam kết cho đi tài sản. (Michael R. Bloomberg, nhà sáng lập kiêm chủ sở hữu đa số của Bloomberg LP, công ty mẹ Bloomberg News, là một trong những người đầu tiên ký cam kết vào năm 2010.)

Aaron Horvath, nhà sáng lập Private Wealth and the Public Good, nhóm nghiên cứu về từ thiện và thúc đẩy trách nhiệm giải trình của những người sở hữu tài sản cực lớn, cho rằng thế giới không thể trông chờ vào lòng hào phóng của các tỷ phú.

“Người ta cứ trăn trở mãi với câu hỏi: ‘Liệu người giàu đã đủ hào phóng chưa?’” Horvath nói. Ngay cả khi họ hứa cho đi những khoản tiền khổng lồ và đôi lúc thực hiện lời hứa, “rốt cuộc chúng ta vẫn có một xã hội như thế này.”

Susie là người duy nhất trong ba anh chị em ở lại Omaha. Tại đây, bà vẫn giữ được nếp sống bình thường giữa một mạng lưới các quỹ từ thiện vững mạnh.

Dấu ấn của Sherwood hiện diện khắp thành phố. Quỹ đã đóng góp cho bảo tàng khoa học gần bờ sông, Bảo tàng Nghệ thuật Joslyn và Ooh De Lally, nhà hàng tuyển dụng những người từng thụ án tù. (Tên nhà hàng cũng gợi nhắc đến Robin Hood: đó là tên một bài hát trong bộ phim Disney năm 1973.)

Ngay từ đầu, Susie đã dành sự quan tâm lớn nhất cho giáo dục mầm non. Sau khi một người đứng đầu học khu nói với bà rằng nhiều trẻ đã tụt lại phía sau ngay khi vào mẫu giáo, Sherwood thành lập Buffett Early Childhood Fund, với sự hỗ trợ ban đầu từ quỹ NoVo của Peter. Hiện quỹ đầu tư vào nhiều sáng kiến và hỗ trợ mạng lưới 25 trung tâm giáo dục mầm non mang tên Educare, phối hợp với chương trình Head Start của liên bang.

Một buổi sáng tháng 9, những đứa trẻ lon ton đi qua một trong năm cơ sở Educare quanh Omaha, theo sự hướng dẫn của các giáo viên mặc áo phông hồng. Trong một lớp học, các bé đang tập phát âm chữ A. Ở lớp khác, một em bé chập chững biết đi đang chia đồ ăn nhẹ. Ngoài sân, trẻ chạy nhảy và loạng choạng đẩy xe trượt trên cỏ. Cha mẹ của gần 200 trẻ trông cậy vào cơ sở này, nơi mọi dịch vụ, kể cả các bữa ăn, đều miễn phí.

Peter có một cuộc sống khác. Ông từng sống ở San Francisco, Milwaukee và thành phố New York trước khi định cư tại Kingston, bên bờ tây sông Hudson. Ông cùng vợ là Jennifer chuyển đến đây năm 2011 vì đã “ngán cuộc sống thành thị”.

Người dân địa phương từng hoài nghi. Một số nhắc đến ký ức không vui của thành phố với IBM, công ty rời Kingston trong những năm 1990 và để lại khoảng trống lớn trong nền kinh tế. Năm 2013, Peter mua trang trại rộng 1.600 mẫu Anh với giá 13 triệu USD. Sự kiện lên trang nhất báo địa phương “với cỡ chữ có lẽ chưa được dùng lại kể từ khi Kennedy bị ám sát,” ông nói. Khu đất nay là Hudson Valley Farm Hub, nơi nghiên cứu cây trồng. Tổ chức đối tác Community Food Works chế biến nông sản của trang trại và những trang trại khác trong vùng, rồi phân phối tới trường học và các điểm cấp phát thực phẩm. Ông cũng khôi phục những cơ sở quen thuộc như đài phát thanh và tiệm giặt là, đồng thời biến chúng thành không gian sinh hoạt cộng đồng. Megan Weiss-Rowe đang học lớp bốn khi IBM rời đi. “Chuyện đó vẫn ám ảnh mọi người,” bà nói. Giờ đây, Weiss-Rowe là giám đốc điều hành NoVo tại Kingston. NoVo chọn cho mình một nguyên tắc: “Không đột ngột cắt đứt hỗ trợ.” Quỹ không bao giờ muốn ngừng hỗ trợ bất ngờ và đẩy Kingston vào thế khó, nhất là sau những gì đã xảy ra với IBM.

Peter nói Susie thuận lợi hơn ở Omaha, nơi mọi người biết gia đình Buffett và có nhiều nhà tài trợ lớn khác.

“Susie có điều kiện thuận lợi nhất, và tôi vẫn nói với chị ấy: ‘Chị may mắn thật đấy,’” Peter nói. “Ở đây chỉ có mình tôi, nên mới có những lo ngại như chuyện IBM và tất cả những chuyện tương tự. Còn Howard chủ yếu làm những việc quy mô rất lớn.”

Trong ba người, Howard Buffett có cá tính nổi bật nhất. Ông là kiểu người thích đánh lái chiếc bán tải Ford áp sát một người bạn rồi bấm còi inh ỏi để trêu. Ông thích thử thiết bị rà phá bom mìn hạng nặng bằng cách tự kích nổ vài quả mìn, khiến hàng xóm ngỡ ngàng.

Một buổi sáng tháng 7, Howard đang vận hành máy móc hạng nặng để san nền cho phần mở rộng trung tâm huấn luyện cảnh sát. Khi được hỏi lên kế hoạch cho khu huấn luyện tại Decatur như thế nào, câu trả lời của ông cho thấy cách làm có phần tùy hứng.

“Chỉ là những ý tưởng thôi,” Howard nói. “Phần lớn được phác vội lên mặt sau một chiếc phong bì.”

Quỹ của ông hoạt động chủ yếu ở nước ngoài, tại những nơi như Ukraine, châu Phi và Mỹ Latinh. An ninh lương thực là một trọng tâm lớn. Công việc tại Decatur cũng phản ánh hai mối quan tâm lâu năm của ông ở trong nước: Nông nghiệp và hoạt động cảnh sát.

Mối quan tâm đến nông nghiệp không cần giải thích nhiều: Sinh ra ở Nebraska, ông chuyển đến Decatur, “thủ phủ đậu nành thế giới”, năm 1992, sau khi gia nhập hội đồng quản trị tập đoàn nông nghiệp khổng lồ Archer-Daniels-Midland Co.

Câu chuyện về cảnh sát phức tạp hơn. Howard nói ông bắt đầu quan tâm sau khi bị một cảnh sát yêu cầu dừng xe ở Arizona mà theo ông là không có căn cứ nghi ngờ hợp lý. Giải pháp ông đề xuất: tăng cường huấn luyện. Để tìm hiểu trực tiếp, ông làm tình nguyện tại Văn phòng Cảnh sát trưởng hạt Macon, rồi được bổ nhiệm làm cảnh sát trưởng và giữ chức hơn một năm. Trải nghiệm thực tế định hình cách ông làm từ thiện. Ông thử nghiệm những chính sách mới, chẳng hạn tặng phiếu mua hàng để người bị dừng xe vì hỏng đèn pha có tiền sửa xe, thay vì lập biên bản phạt. Ông nhận thấy các kỹ thuật hạ nhiệt căng thẳng, nhằm xử lý tình huống bất ổn mà không dùng vũ lực không cần thiết, cần được đầu tư và chú trọng hơn.

Kết quả là Public Safety Training Foundation ra đời, cung cấp chương trình huấn luyện cho lực lượng thực thi pháp luật, nhân viên quản giáo, cứu hỏa và cứu hộ.

Thời gian Howard làm cảnh sát trưởng được ghi dấu bằng một bức tượng bên ngoài Bảo tàng Trẻ em Illinois ở Decatur, nơi cũng nhận tài trợ của ông.

Chủ nhật hằng tuần, lúc 4 giờ chiều theo giờ Omaha, Susie, Howard và Peter gọi điện cho nhau. Câu chuyện rồi cũng quay về cha họ. Susie, sống gần cha, đã góp sức chăm sóc ông và thường gọi điện cập nhật tình hình cho các em. Ba anh chị em bắt đầu nghĩ đến cách tưởng nhớ cha khi ngày ấy đến.

Đôi khi, họ cũng trao đổi ý tưởng về cách sử dụng khối tài sản của gia đình Buffett.

Susie chưa muốn nói thêm lúc này, nhưng bà hình dung nguồn tiền bổ sung có thể được dành cho lĩnh vực tâm huyết là giáo dục mầm non. Howard nghĩ đến chăm sóc sức khỏe ở nông thôn Nebraska và, đúng phong cách Howie, tìm cách làm trung gian hòa bình tại Cộng hòa Dân chủ Congo. Peter tự hỏi liệu có thể mở rộng những hoạt động của mình liên quan đến thu nhập cơ bản toàn dân, ý tưởng gây nhiều tranh luận về việc phát tiền cho tất cả mọi người để giảm bớt mặt khắc nghiệt của chủ nghĩa tư bản. Ông vẫn còn những băn khoăn.

Các đề nghị tài trợ đang dồn dập gửi đến. Scott, vợ cũ Jeff Bezos, đã viết lại luật chơi của hoạt động từ thiện quy mô lớn trong những năm gần đây. Bà cho đi hàng chục tỷ USD trong thời gian ngắn thông qua những khoản tài trợ lớn không kèm điều kiện. Gia đình Buffett có thể làm tương tự, nhưng họ chưa thể hoàn toàn buông quyền kiểm soát. Trước mắt, họ muốn xác định rõ ai nhận tiền và tiền được sử dụng ra sao.

Susie và Peter cũng thường tránh tài trợ số tiền lớn cho các tổ chức phi lợi nhuận nhỏ. Giống nhiều nhà từ thiện lớn khác, họ cho rằng các khoản tài trợ khổng lồ có thể vượt quá khả năng tiếp nhận và quản lý của tổ chức (nghiên cứu gần đây về những khoản tài trợ chưa từng có của Scott phản bác quan niệm lâu nay này).

Khó khăn càng lớn khi cả ba hiện đều vận hành với đội ngũ rất mỏng. Chẳng hạn, nhóm của Susie chỉ có 12 người, tính cả bà, và tất cả đều được tuyển qua các mối quan hệ cá nhân. Tuyển người từ bên ngoài đã không mang lại hiệu quả. “Chúng tôi đều muốn giữ bộ máy tinh gọn,” Peter nói về đội ngũ 24 người của NoVo. “Điều đó giúp chúng tôi duy trì một văn hóa có thể bị mất đi hoặc phai nhạt khi quy mô lớn hơn.”

Về phần mình, Howard thích tài trợ cho những hoạt động ông có thể trực tiếp tham gia. Ông đẩy nhanh nhịp độ tài trợ vì Ukraine, phản ánh mối quan tâm lâu năm đến giảm thiểu xung đột và an ninh lương thực. Ông đã đến nước này hơn hai chục lần.

“Howard chẳng làm việc gì trong đời nếu không thể tự mình xắn tay vào,” Chad Larner nói. Larner đã làm việc với người con thứ nhà Buffett nhiều năm, cả trong thời gian Howard làm cảnh sát, và hiện hỗ trợ điều hành quỹ huấn luyện tại Decatur

Dĩ nhiên, không ai, kể cả người nhà Buffett, có thể mãi quyết định mọi việc. “Một ngày nào đó, quỹ sẽ có người lãnh đạo khác, hội đồng quản trị khác,” Susie nói. Nếu sống thọ như cha, ba anh chị em vẫn còn thời gian. Nhưng lúc này, dường như không ai trong số họ thực sự tin chắc có thể cho đi toàn bộ tài sản đúng như Warren hình dung.

Warren Buffett cam kết cho đi tài sản của mình, trước tiên giao Bill Gates rồi đến các con tìm cách thực hiện. Aaron Horvath cho rằng ngay cả những tỷ phú có thiện chí cũng phải đối mặt với các lực đẩy kinh tế khiến tài sản của họ tiếp tục tăng.

Với sự hỗ trợ của
Jack Witzig, Devon Pendleton và Jeff Kao

Biên tập
David Gillen