Đây là thời kỳ tốt đẹp nhất đối với người Mỹ, ít nhất là về mặt kinh tế và trên giấy tờ (tất nhiên là theo nghĩa bóng, vì chẳng còn ai dùng giấy nữa). Với tư cách một quốc gia, chúng ta chưa bao giờ giàu có hay thịnh vượng hơn. Mức sống và tuổi thọ đều cao chưa từng thấy. Thế nhưng, nhiều người vẫn có cảm giác nền kinh tế đang trục trặc.

Điều gì lý giải nghịch lý ấy? Hãy nghĩ đến việc ngày nay có rất ít thứ chúng ta sở hữu là vật hữu hình. Nền kinh tế ngày càng dựa trên tài sản phi vật thể và có lẽ thật khó cảm thấy mãn nguyện khi quá nhiều thứ ta có không còn hiện hữu trong thế giới vật chất.

Hãy nhìn vào tài sản của chúng ta. Vài tháng trước, tôi viết rằng ngày càng nhiều người trẻ đầu tư vào cổ phiếu thay vì nhà ở. Đó là một lựa chọn khôn ngoan: Trong thập kỷ qua, thị trường chứng khoán mang lại tỉ suất sinh lời cao hơn với rủi ro thấp hơn. Đầu tư cổ phiếu không đòi hỏi khoản tiền trả trước lớn, cũng không buộc người mua gắn với một nơi trong những năm tháng quan trọng để phát triển kỹ năng. Giá cổ phiếu tăng là một lý do lớn khiến Gen Z trở thành thế hệ giàu có nhất nếu so với các thế hệ trước ở cùng độ tuổi.

Nhưng cổ phiếu là một dạng tài sản phi vật thể. Bạn sở hữu một phần nền kinh tế Mỹ, song thật khó nhìn vào Amazon.com Inc. và cảm thấy một phần công ty thuộc về mình. Hơn nữa, ngày càng nhiều doanh nghiệp trên thị trường chứng khoán Mỹ có giá trị nằm ở tài sản trí tuệ, một dạng tài sản phi vật thể khác.

Hãy so với việc sở hữu một căn nhà. Bạn sở hữu một tài sản hữu hình. Bạn có thể bỏ tiền, thậm chí tự tay cải tạo căn bếp. Bạn quen biết hàng xóm, cảm thấy mình thuộc về cộng đồng và muốn vun đắp cho cả mối quan hệ lẫn cộng đồng ấy. Còn tôi không thể nhìn những người cùng đầu tư vào chỉ số S&P 500 và cảm thấy chúng tôi có chung một mục đích, dù về lý thuyết lẽ ra tôi nên cảm thấy như vậy.

Cảm giác gắn bó và thuộc về một cộng đồng cũng đang nhường chỗ cho đời sống xã hội kém hữu hình hơn. Ngày càng nhiều hoạt động giao tiếp diễn ra trên không gian ảo. Chúng ta dành ít thời gian gặp nhau trực tiếp, thậm chí ít nói chuyện qua điện thoại hơn. Chúng ta mua sắm trực tuyến nhiều hơn, thay vì ra cửa hàng để tiếp xúc với con người và hàng hóa. Điều đó có thể khiến ta thấy xa cách và cô đơn hơn, dù có nhiều mối kết nối hơn và có thể trò chuyện với mọi người trên khắp thế giới.

Vốn nhân lực của chúng ta cũng ngày càng mang tính phi vật thể. Nhiều người làm việc trong lĩnh vực dịch vụ và tích lũy những kỹ năng phù hợp với lĩnh vực này, thay vì làm ra đồ vật. Công việc dịch vụ thường có thu nhập cao hơn và ít đòi hỏi sức lực hơn, nhưng lao động của chúng ta không tạo ra một sản phẩm hữu hình. Ngay cả trong nghề của tôi, nhà báo giờ đây hiếm khi còn nhìn thấy ý tưởng của mình trên trang báo in. Trong khi đó, việc đánh giá cao lao động tri thức đã góp phần làm gia tăng bất bình đẳng thu nhập và tài sản, dù AI có thể thu hẹp khoảng cách này. Tiền lương trong một nền kinh tế dựa vào sản xuất vật chất thấp hơn, nhưng cũng ít phân hóa hơn.

Những thay đổi ấy có thể phần nào lý giải làn sóng phản đối các trung tâm dữ liệu. Xây dựng nhà máy thường được công chúng ủng hộ và được xem là một thắng lợi về chính trị. Trung tâm dữ liệu cũng mang lại lợi ích kinh tế cho cộng đồng: Chúng tạo việc làm trong ngành xây dựng và gắn với tăng trưởng. Thế nhưng, chúng lại bị nhìn bằng ánh mắt hoài nghi.

Một phần sự hoài nghi đến từ niềm tin rằng trung tâm dữ liệu sẽ gây ô nhiễm và đẩy hóa đơn tiền điện lên cao, dù không có nhiều bằng chứng cho điều đó. Một trở ngại khác là trung tâm dữ liệu vẫn còn mới mẻ; người ta khó hình dung chúng tạo ra thứ gì và ai được hưởng lợi, nhất là khi nỗi lo mất việc vì trí tuệ nhân tạo ngày càng hiện hữu. Chúng không giống một nhà máy sản xuất máy nướng bánh mì, dù trung tâm dữ liệu là dấu hiệu của một nền kinh tế tiên tiến và giàu có hơn nhiều.

Trước khi chúng ta quay lưng hoàn toàn với công nghệ, bỏ việc và lên Alaska sống tự cung tự cấp, cần nhớ rằng nền kinh tế phi vật thể chính là lý do chúng ta giàu hơn và sống lâu hơn. Những đổi mới công nghệ ngày nay tưởng thưởng cho tri thức và chuyên môn nhiều hơn so với mức thế giới vật chất từng coi trọng lao động chân tay. Chúng ta cũng phải làm ít công việc nặng nhọc hơn, và đó là một lý do giúp chúng ta sống lâu, khỏe mạnh hơn.

Vậy tại sao những lợi ích ấy lại khó đem đến cảm giác mãn nguyện? Chúng ta là những sinh vật xã hội đã tiến hóa để cạnh tranh giành các nguồn lực hữu hạn. Thế giới mới ít mang tính tổng bằng không hơn vì tri thức là vô hạn, nhưng thay vào đó lại đẩy chúng ta vào cuộc cạnh tranh giành địa vị và sự chú ý. Những thứ ấy có thể kém thỏa mãn và chóng qua hơn một căn nhà rộng hay một thỏi vàng. Chúng cũng tạo ra những cuộc đua địa vị mới, chẳng hạn trên mạng xã hội, mà ta không bao giờ thực sự thắng được.

Chúng ta đơn giản là thích những thứ hữu hình. Một căn nhà rộng rãi, đẹp đẽ có thể mang lại nhiều sự hài lòng hơn một căn hộ thuê một phòng ngủ đi kèm tài khoản đầu tư chứng khoán trị giá 2 triệu USD.

Dù vậy, tôi vẫn lạc quan rằng chúng ta không phải chịu một cuộc sống khổ sở và vô nghĩa. Các chuẩn mực xã hội cần có thời gian để thay đổi. Từng có thời, tự trồng lương thực được xem là công việc chân chính nhất, hơn cả việc đi làm cho một ông chủ trong nhà máy. Có thể chúng ta vẫn nhìn nghề nông bằng con mắt lãng mạn, nhưng ít ai thực sự muốn trở thành nông dân sống tự cung tự cấp.

Quan niệm của chúng ta về điều gì có giá trị và ý nghĩa luôn thay đổi. Đôi khi, quá trình chuyển đổi cần thời gian vì nền kinh tế vận động nhanh hơn văn hóa và các chuẩn mực xã hội. Quá trình ấy có thể gây xáo trộn và khiến con người cảm thấy cô lập. Nhưng cuối cùng, chúng ta sẽ tìm được những cách mới để kết nối và xây dựng lại cộng đồng. Có lẽ sẽ đến lúc không sở hữu thứ gì hữu hình cũng là đủ, miễn là trên giấy tờ, chúng ta sở hữu thật nhiều. (Bạn hiểu ý tôi mà!)

* Allison Schrager là cây bút bình luận kinh tế của Bloomberg Opinion, chuyên gia nghiên cứu cao cấp tại viện Manhattan và tác giả cuốn “Worth the Risk: The Seven Myths That Keep Us From Taking the Chances We Need to Take”.