Xu hướng công nghệ tôi thích nhất từ đầu năm đến nay chẳng liên quan gì đến AI.

Đó là làn sóng các cô gái cá tính tự chế tạo những chiếc “cyberdeck” của riêng mình. Đây là những máy tính cá nhân kỳ lạ, mang đậm phong cách thủ công và có thể tùy biến gần như vô hạn, đồng thời công khai nói không với AI. Chúng trông như đạo cụ bước ra từ một bộ phim cyberpunk, thường được xây dựng từ nền tảng Raspberry Pi cùng các linh kiện được tận dụng lại.

Một người đam mê công nghệ, chủ nhân của loạt video về “cyberdeck nàng tiên cá” thu hút hàng chục triệu lượt xem, nói rằng: “Điều chúng ta nên làm với cyberdeck là giữ chúng tránh xa AI và các tập đoàn công nghệ khổng lồ.”

Sự bùng nổ của cyberdeck xuất hiện sau khi iPod trở thành một nỗi ám ảnh phần cứng khác của Gen Z. Nhiều mẫu máy đang được săn lùng trên mạng hiện nay ra mắt từ trước khi những người chủ mới của chúng được sinh ra. Nền tảng công nghệ tân trang Back Market cho biết doanh số iPod tăng gần 50% trong năm ngoái, trong khi eBay ghi nhận từ khóa “iPod” được tìm kiếm hơn 1.300 lần mỗi giờ.

Việc quay về với những công nghệ mang tính truyền đã là xu hướng từ lâu, nhưng câu chuyện lần này không xuất phát từ nỗi hoài niệm.

Sau khi Google thuộc Alphabet thông báo tích hợp AI vào công cụ tìm kiếm chủ lực của mình, lượng truy cập vào lựa chọn “không AI” của DuckDuckGo tăng mạnh. Không ai lãng mạn hóa công cụ tìm kiếm cả. Điều mọi người muốn là quyền lựa chọn.

Sự trỗi dậy của các công nghệ chống lại AI, bao gồm phần cứng và phần mềm giúp bảo vệ sự tập trung, quyền riêng tư và khả năng tự quyết trong một thế giới mà chatbot cùng các hệ thống tự động hóa đang bị nhồi nhét vào mọi thứ, là phản ứng của người tiêu dùng trước một cuộc cách mạng công nghệ mà họ chưa bao giờ thực sự được hỏi ý kiến để tham gia.

AI có thể mạnh mẽ và khó tránh khỏi, nhưng Thung lũng Silicon không thể biến nó thành thứ quá ngầu trong mắt mọi người.

Xu hướng các thiết bị chỉ phục vụ một mục đích hoặc chống lại AI khiến tôi nhớ về thời điểm việc đưa tin về công nghệ còn đầy hứng khởi. Đó là thời của những thiết bị kỳ quặc mang hơi thở tương lai, những người đam mê thử nghiệm đến mức ám ảnh và các nền tảng hứa hẹn kết nối con người cũng như dân chủ hóa thông tin.

Sau đó, tầng lớp tài phiệt công nghệ tập trung quyền lực. Các thiết bị dần biến thành những hệ sinh thái khép kín mang tính độc quyền, được thiết kế để gây nghiện và thu thập dữ liệu. Các nền tảng xã hội trở thành nơi sản sinh những cuộc tranh luận cực đoan và gây bức xúc bậc nhất, với hậu quả đặc biệt nặng nề đối với người trẻ.

Các tập đoàn công nghệ lớn chưa từng thực sự tạo dựng được niềm tin trước khi yêu cầu công chúng chấp nhận thêm một cuộc cách mạng khác theo các điều kiện do họ đặt ra. Chúng ta được nghe rằng AI có thể có ý thức, có thể hủy diệt nhân loại, có thể cướp đi việc làm và đồng thời cũng là con đường tất yếu dẫn đến sự thịnh vượng dồi dào

Không khó hiểu khi ngày càng nhiều người tìm đến những cỗ máy làm được ít việc hơn.

Tôi hiểu sức hấp dẫn đó.

Những thiết bị tôi thích nhất trong năm nay đều là các sản phẩm chỉ phục vụ một mục đích cụ thể và theo cách riêng của chúng, từ chối cuộc chạy đua AI. Tôi dùng chiếc máy đọc sách điện tử tí hon mỗi ngày bởi điều duy nhất tôi có thể làm trên đó là đọc sách.

Gần đây tôi mua một thiết bị ghi chú kỹ thuật số màu tím của công ty văn phòng phẩm Nhật Bản King Jim. Nó chỉ cho phép tôi gõ bản thảo mà không bị mạng xã hội hay các gợi ý từ AI kéo sự chú ý đi nơi khác. Lớp vỏ nhựa trong suốt màu tím của sản phẩm còn gợi nhớ đến phong cách Frutiger Aero, ngôn ngữ thiết kế cuối cùng của thời kỳ lạc quan công nghệ.

Karen Hao là tác giả cuốn Empire of AI. Cuốn sách này ghi lại quá trình phát triển ban đầu của ngành AI và đưa ra nhiều chỉ trích mạnh mẽ đối với lĩnh vực này. Gần đây, bà đã góp phần ra mắt AI Resist List, một danh mục trực tuyến giúp mọi người phản kháng AI.

Một số tổ chức đang hướng dẫn người dùng cách làm nhiễu dữ liệu cá nhân để dữ liệu đó không thể bị sử dụng cho việc huấn luyện AI. Một số tổ chức khác hỗ trợ người lao động xây dựng các liên minh tập thể.

Tất cả hợp lại thành phản ứng mang tính chính trị và văn hóa trước một công nghệ đang được triển khai với tốc độ nhanh hơn khả năng hiểu và chấp thuận thực sự của công chúng.

Ngành công nghệ bắt đầu chú ý tới điều này.

Trong một bài viết đăng tuần này, chủ tịch Microsoft Brad Smith đề cập đến việc các sinh viên tốt nghiệp la ó những bài phát biểu khai giảng có nhắc đến AI. Ông gọi đó là “một lời cảnh tỉnh mạnh mẽ dành cho ngành công nghệ”.

Ông nói thêm rằng giới trẻ thường là lực lượng tiên phong tiếp nhận công nghệ mới. Vì thế, khi họ quay lưng, ngành công nghệ cần phải lắng nghe.

Smith nói đúng.

Gen Z đã sống cùng các thuật toán lâu hơn bất kỳ thế hệ nào khác. Họ hiểu cảm giác khi sự chú ý của mình bị khai thác và đời sống xã hội bị tối ưu hóa nhằm tạo ra tương tác. Họ cũng chứng kiến sự tiện lợi nhanh chóng biến thành sự phụ thuộc như thế nào.

Có lẽ việc trì hoãn sử dụng AI càng lâu càng tốt lại là điều tích cực. Ngày nay, người ta có thể dễ dàng giao bài tập, bài luận, thậm chí cả quá trình suy nghĩ cho AI. Nhưng chính quá trình vật lộn mới là điều cần thiết đối với bộ não đang phát triển. Việc kiên trì giải quyết một vấn đề giúp con người hình thành khả năng phán đoán, gu thẩm mỹ, sự bền bỉ và những kỹ năng xử lý tình huống cần thiết để thành công trong thời đại biến đổi nhanh chóng này.

Công bằng mà nói, Smith đang làm điều mà ngành công nghệ rất cần thực hiện nhiều hơn. Ông đang cố gắng tạo ra một cuộc trò chuyện về AI mang hơi hướng con người.

Ông đưa ra những ứng dụng thực tế, thậm chí có thể cứu người, như việc lính cứu hỏa tại California sử dụng AI để phát hiện cháy rừng hay các nhóm rà phá bom mìn tại Ukraine ứng dụng công nghệ này để loại bỏ mìn.

Những ví dụ đó rất quan trọng.

Các ứng dụng giúp cải thiện y học, nâng cao hiệu quả ứng phó thảm họa và hỗ trợ khả năng tiếp cận cho người khuyết tật là lý do thuyết phục hơn nhiều so với việc cố gắng khiến mọi người tin rằng AI có ý thức.

Tuy nhiên, liệu những ứng dụng hữu ích đó có đủ để biện minh cho việc AI bị áp đặt ở mọi lĩnh vực khác hay không?

Người tiêu dùng trẻ đang trả lời là không.

Sự khác biệt đó có ý nghĩa quan trọng đối với ngành công nghệ.

Lập luận yêu thích của Thung lũng Silicon là phản đối phiên bản tiến bộ do họ đề xuất đồng nghĩa với phản đối chính sự tiến bộ. Luận điệu về tính tất yếu quả thực là cách rất thuận tiện để làm lu mờ các cuộc tranh luận về lao động, bản quyền, sáng tạo, video giả mạo và chi phí môi trường.

Làn sóng công nghệ kháng AI mới đang bác bỏ quan điểm định mệnh ấy. Nó khẳng định rằng con người vẫn phải có quyền lựa chọn công nghệ mình sử dụng, cũng như quyền quyết định sẽ trao đi bao nhiêu sự chú ý và dữ liệu cá nhân.

Liệu phong trào phản kháng AI có cơ hội trước hàng chục tỉ USD đang được đổ vào cuộc cách mạng này?

Có lẽ là không.

Phong trào phản kháng AI muôn năm.