Họa sĩ người Anh Louise Goss-Custard cùng chồng mua căn nhà mơ ước trên đảo Penang của Malaysia vào năm 2008, thuộc một khu gia binh cũ của chính phủ có từ những năm 1920. Nằm ngay sát ranh giới di sản Thế giới được Unesco công nhận, khu phố sở hữu những con đường yên bình rợp bóng cây và những ngôi nhà sơn màu tươi sáng, nhiều căn vẫn giữ nguyên hàng cửa lá sách nguyên bản. Nơi đây từng được coi là không gian lý tưởng cho một cuộc sống an yên.

Tuy nhiên, suốt 5 năm qua, vợ chồng bà đã phải đấu tranh chống lại kế hoạch phát triển một dự án 27 tầng có nguy cơ biến khu vực này thành một trung tâm thương mại sầm uất. Dù hội đồng giải quyết khiếu nại quy hoạch đã tạm dừng một phần dự án để chờ đàm phán, hơn một nửa số nhà cổ có từ trước Thế chiến II vẫn nằm trong danh sách bị san bằng hoặc di dời để lấy chỗ cho dự án, khiến tương lai của khu phố lịch sử trở nên mỏng manh.

“Penang sở hữu một kho tàng khổng lồ các công trình từ thời tiền chiến và trước thời độc lập”, những tòa nhà kể lại lịch sử của vùng đất này, bà Goss-Custard chia sẻ. “Nhưng nhân danh phát triển, người ta đang dùng xe ủi san phẳng tất cả.”

Đây không phải là dự án duy nhất đe dọa các công trình lịch sử tại Penang, nơi từng là khu định cư vĩnh viễn đầu tiên của bán đảo Mã Lai và là một trung tâm thương mại lớn của khu vực. Năm 2016, biệt thự Runnymede, địa danh gắn liền với Sir Stamford Raffles, người sáng lập Singapore hiện đại, đã bị san bằng cùng 6 tòa nhà khác. Năm ngoái, Boon Siew Villa, dinh thự ven biển uy nghi thuộc sở hữu của trùm kinh doanh người Malaysia Tan Sri Loh Boon Siew, cũng bị dọn dẹp để nhường chỗ cho một dự án căn hộ cao cấp 43 tầng. Ngay cả việc George Town, thủ phủ của Penang, được đưa vào danh sách Di sản Thế giới vào năm 2008 cũng không bảo đảm sự an toàn: Hồi tháng 3, một ngôi nhà tiền chiến nằm trong vùng bảo vệ đã bị phá dỡ trái phép, gây ra sự phẫn nộ trong dư luận.

Kịch bản phá dỡ và bỏ mặc tương tự đang diễn ra trên khắp khu vực, từ những con phố thời thuộc địa ở Yangon, những căn nhà phố thương mại ở TP.HCM cho đến các khu phức hợp từ thời Hà Lan ở Jakarta. Đông Nam Á sở hữu một trong những bộ sưu tập kiến trúc thời thuộc địa phong phú nhất thế giới, thế nhưng nhiều công trình từng một thời lộng lẫy này đang lặng lẽ biến mất, kẹt giữa thị trường bất động sản bùng nổ, tốc độ đô thị hóa nhanh chóng và thể chế bảo tồn yếu kém. Số phận của chúng càng trở nên phức tạp bởi những câu hỏi chưa có lời giải về việc phần nào trong quá khứ thuộc địa thực sự đáng được giữ lại.

Phát triển cho ai?

Yếu tố kinh tế là nguyên nhân rõ ràng nhất. Tại Penang, các nhà phát triển bất động sản đang gom đất cho các dự án cao tầng trong bối cảnh du lịch, người mua nước ngoài và các đợt nâng cấp hạ tầng đẩy giá đất ở các vị trí đắc địa lên mức cao kỷ lục. Những áp lực tương tự cũng xuất hiện khắp Đông Nam Á. Giá trị đất đai tăng vọt, được thúc đẩy bởi sự tăng trưởng dân số, dòng vốn đầu tư nước ngoài và ngành du lịch, đang khiến việc tái thiết đô thị trở nên hấp dẫn hơn bao giờ hết.

“Có vẻ như ở đây, sự tiến bộ đồng nghĩa với bê tông. Nếu không đập bỏ công trình cũ để dựng lên những tòa nhà cao tầng, bạn sẽ bị xem là không bắt kịp thời đại,” bà Goss-Custard, người đảm nhiệm vị trí sáo chính tại dàn nhạc Giao hưởng Penang Philharmonic, nhận định.

Đối với nhiều chủ sở hữu, chi phí duy trì các tòa nhà lịch sử rất đắt đỏ và phải tuân thủ các quy định nghiêm ngặt. Quyền sở hữu cũng thường xuyên bị phân tán: Các bất động sản từng thuộc về một cá nhân giàu có nay chia nhỏ cho nhiều người thừa kế, trong đó một số sống ở nước ngoài, gây khó khăn cho việc thống nhất kế hoạch bảo tồn. Các nhà hoạt động bảo tồn cho biết một số chủ sở hữu thậm chí cố tình để công trình xuống cấp, hy vọng sự sụp đổ tự nhiên sẽ giúp việc xin phép tái thiết dễ dàng hơn.

“Nếu bản thân các gia đình không có thành viên biết trân trọng giá trị của công trình di sản, chúng tôi cũng đành chịu,” bà Ang Ming Chee, tổng giám đốc George Town World Heritage Incorporated, một tổ chức bảo tồn thuộc sở hữu nhà nước, cho biết.

Các nhà hoạt động di sản cho rằng hoạt động đầu tư cơ hội đang thúc đẩy phần lớn quá trình tái thiết, đồng thời đẩy người dân địa phương ra khỏi thị trường bất động sản. “Người ta cứ liên tục nói về phát triển, phát triển, nhưng câu hỏi đặt ra là, phát triển cho ai?” ông Jeffery Seow, nhà hoạt động bảo tồn sinh ra tại Penang, trăn trở. “Chúng ta phá hủy các tòa nhà cổ chỉ để tạo ra một thành phố không còn thuộc về người dân địa phương nữa.”

Trên toàn khu vực, các công trình lịch sử thường thiếu cơ chế bảo vệ nếu nằm ngoài các khu vực di sản được quy hoạch. Mức xử phạt đối với hành vi vi phạm quy định quy hoạch thường khá nhẹ, trong khi phần lớn việc giám sát lại đè nặng lên vai các nhà hoạt động di sản, những người phát giác các vụ phá dỡ nghi trái phép trên mạng xã hội, và truyền thông địa phương. Sức ép từ công chúng có thể làm chệch hướng hoặc làm chậm các dự án, nhưng thường thì sự chú ý sẽ dần lắng xuống và các tòa nhà lại tiếp tục biến mất.

""

Chúng ta phá hủy các tòa nhà cổ chỉ để tạo ra một thành phố không còn thuộc về người dân địa phương nữa

Jeffery Seow, nhà hoạt động bảo tồn

Bản thân danh hiệu của Unesco cũng có những hạn chế nhất định. Cơ quan này thiết lập các tiêu chuẩn bảo tồn và cung cấp tư vấn kỹ thuật, nhưng không có thẩm quyền pháp lý đối với các di sản thế giới. Quyết định phá dỡ, phê duyệt quy hoạch và kinh phí bảo tồn cuối cùng vẫn thuộc về chính quyền địa phương.

“Trước hết, Unesco không phải là một cơ quan cấp vốn,” bà Himalchuli Gurung, trưởng bộ phận châu Á - Thái Bình Dương tại trung tâm Di sản Thế giới Unesco, khẳng định. “Khi một địa danh được đề danh, trách nhiệm bảo vệ, giữ gìn, bảo tồn, nâng cao năng lực và tạo ra cơ hội việc làm thuộc về quốc gia thành viên.” Bà nói thêm rằng bản thân quá trình đô thị hóa không phải là vấn đề: “Điều quan trọng là phải lồng ghép yếu tố di sản vào quá trình đó.”

Dấu ấn thời thuộc địa

Kinh tế chỉ là một phần của câu chuyện. Nhiều công trình di sản ở Đông Nam Á còn là tàn tích của thời kỳ thuộc địa, khiến câu hỏi về việc công trình nào đáng được bảo tồn trở nên phức tạp. Mặc dù chúng góp phần định hình nét đặc trưng của thành phố, thu hút khách du lịch và được giới kiến trúc sư cũng như các nhà bảo tồn đánh giá cao, một số người dân địa phương lại coi chúng là bất tiện, lạc hậu hoặc đi ngược lại định hình danh tính quốc gia hiện đại.

Trên khắp thế giới, việc xóa bỏ kiến trúc thuộc địa từ lâu đã là một phần của quá trình kiến tạo quốc gia, đặc biệt là trong các giai đoạn chủ nghĩa dân tộc dâng cao. Năm 1995, Hàn Quốc đánh dấu kỷ niệm 50 năm ngày giải phóng khỏi ách đô hộ của Nhật Bản bằng cách phá dỡ Phủ toàn quyền Nhật Bản và phục dựng cung điện Gyeongbokgung ngay trên nền đất đó. Sau khi giành độc lập vào năm 1962, Algeria đã chủ động dỡ bỏ nhiều công trình thời Pháp thuộc, bao gồm các nhà thờ và đài tưởng niệm. Chính quyền bang Tây Bengal của Ấn Độ cũng đã di dời 13 bức tượng các nhân vật thuộc địa Anh khỏi các con phố ở Calcutta (nay là Kolkata) vào năm 1969.

Ngược lại, các quốc gia khác như Indonesia lại cải tạo công năng của kiến trúc thuộc địa để phản ánh danh tính quốc gia mới. Năm 1955, quốc gia này đã tổ chức hội nghị Bandung, cuộc họp của các quốc gia châu Á và châu Phi, tại Sociëteit Concordia, một câu lạc bộ thời Hà Lan từng cấm người Indonesia bước chân vào. Hội nghị này đã góp phần thúc đẩy mạnh mẽ phong trào chống chủ nghĩa thực dân trên toàn cầu.

Tuy nhiên, ngay tại Indonesia, thái độ đối với kiến trúc thuộc địa vẫn còn bị chia rẽ. Trong các cuộc biểu tình chống chính phủ năm ngoái, các công trình thuộc địa đã được chuyển đổi công năng như Grahadi (phức hợp dinh thự tỉnh trưởng) và đồn cảnh sát Tegalsari đã bị đốt cháy. Noandha Dhegaska,nhà phân tích di sản độc lập người Indonesia theo dõi sát sao đợt biến động, nhận thấy những phản ứng trái chiều trên mạng: Nhiều bình luận cho rằng các tòa nhà này không đáng được gìn giữ vì chúng đại diện cho sự áp bức thuộc địa chứ không phải di sản của Indonesia.

“Mọi người đang liên tục suy ngẫm về ý nghĩa thực sự của những tòa nhà thuộc địa này,” Dhegaska nói. “Đúng là chúng do thực dân xây dựng, nhưng sau nhiều thập kỷ với những ý nghĩa mới được đắp bồi, liệu có đúng đắn không khi chỉ gọi chúng là công trình thuộc địa?”

Mô hình Singapore

Singapore là một ngoại lệ tương đối tại Đông Nam Á. Các căn nhà phố thương mại và các công trình lịch sử khác tại đây nhìn chung được bảo tồn tốt nhờ hệ thống luật bảo tồn nghiêm ngặt, tiêu chuẩn trùng tu khắt khe và chiến lược tái sử dụng thích ứng. Những căn nhà phố thương mại được bảo tồn nằm trong số những bất động sản được săn đón nhất tại quốc gia này nhờ sự khan hiếm và nét đặc trưng duy nhất. Các công trình lịch sử cũng được giữ gìn và chuyển đổi thành trụ sở cơ quan nhà nước, bảo tàng, khách sạn hạng sang, quán bar, quán cà phê và nhà hàng, trở thành trọng tâm trong chiến lược du lịch và nhận diện thương hiệu của Singapore.

“Tôi nghĩ xã hội nhìn nhận các tòa nhà này khá tích cực, bởi Singapore được xây dựng trên một mô hình thuộc địa,” ông Keith Tan Kay Hin, phó giáo sư tại khoa Kiến trúc, Xây dựng và Thiết kế thuộc đại học Taylor’s (Malaysia), nhận định. “Singapore tôn vinh lịch sử thuộc địa như điểm khởi đầu cho lịch sử của người Singapore.”

""

Chúng ta đang phải trả giá, và cái giá đó chính là căn bệnh mất trí nhớ

Johannes Widodo

Tuy nhiên, sự trân trọng đó chỉ xuất hiện sau đợt phá dỡ diện rộng trong giai đoạn kinh tế tăng trưởng nóng những năm 1970 và 1980. Singapore đã thay đổi cục diện vào cuối những năm 1980 sau những làn sóng chỉ trích gay gắt và đợt sụt giảm du lịch đầu tiên sau hơn hai thập kỷ. Ban tái thiết du lịch của chính phủ khi đó nhận định nguyên nhân một phần là do sự biến mất của “sự quyến rũ và bí ẩn phương Đông” của Singapore.

“Chúng ta đã hơi chậm trễ, nhưng may mắn là chúng ta vẫn giữ lại đủ lịch sử để nhắc nhở bản thân và du khách về quá khứ,” cố thủ tướng Singapore Lý Quang Diệu phát biểu trong một bài diễn văn năm 1995.

Thế nhưng, mô hình Singapore không dễ để nhân rộng. Các luật lệ bảo tồn nghiêm ngặt, việc thực thi và quy hoạch dài hạn đòi hỏi cam kết chính trị cùng nguồn lực tài chính lớn. Quan trọng không kém, ông Tan lưu ý, di sản phải duy trì được tính bền vững về cả kinh tế lẫn xã hội. Khách sạn Raffles, mở cửa từ năm 1887, vẫn là một trong những khách sạn sang trọng thu hút du khách nhất Singapore. Nhưng không phải công trình thuộc địa nào nằm ở một góc khuất của khu vực cũng có thể biến thành một khách sạn Raffles thứ hai.

Trên khắp Đông Nam Á, chính phủ các nước phải đối mặt với những ưu tiên cấp bách hơn, từ nhà ở, hạ tầng cho đến mở rộng công nghiệp. Tại các quốc gia như Myanmar, xung đột và khó khăn kinh tế khiến việc bảo tồn trở thành ưu tiên thứ yếu so với cuộc chiến sinh tồn cơ bản. Tại các thành phố như Yangon, nhiều công trình lịch sử có thể sẽ biến mất trước khi giá trị văn hóa và kinh tế của chúng kịp được thừa nhận.

“Chúng ta đang phải trả giá, và cái giá đó chính là căn bệnh mất trí nhớ,” ông Johannes Widodo, giám đốc trung tâm Di sản Kiến trúc và Đô thị Châu Á Tun Tan Cheng Lock thuộc đại học Quốc gia Singapore tại Melaka, nhấn mạnh. “Chúng ta đang trở thành những cái cây thủy sinh mất đi bộ rễ của mình. Đó là cái giá phải trả cho cái gọi là phát triển kinh tế hay sự bùng nổ đô thị hóa vội vã với tham vọng lúc nào cũng muốn làm mới mọi thứ.”