Cuộc đua phát triển AI đã thổi bùng sự lạc quan về những đột phá mới trong khoa học và y học, năng suất lao động cao hơn và tăng trưởng kinh tế bùng nổ. Tuy nhiên, nó cũng làm dấy lên lo ngại rằng công nghệ này sẽ xóa sổ hàng triệu việc làm, đặc biệt là các công việc văn phòng, đồng thời khiến của cải tập trung hơn nữa.

Geoffrey Hinton, người thường được gọi là “cha đỡ đầu của AI”, từng cảnh báo rằng AI có thể sớm thay thế nhiều công việc đòi hỏi tư duy trí óc. Các lãnh đạo Phố Wall như Jamie Dimon của JPMorgan và Jane Fraser của Citigroup cũng đưa ra những cảnh báo tương tự.

Người đứng đầu ngân hàng Standard Chartered của Anh từng phải xin lỗi sau khi nói rằng công nghệ này sẽ tác động đến “nguồn nhân lực có giá trị thấp hơn”.

Mối lo ngại trong công chúng cũng gia tăng cùng những cảnh báo đó. Một cuộc khảo sát của Trung tâm Nghiên cứu Pew năm 2025 cho thấy khoảng một phần ba lao động Mỹ tin rằng AI sẽ làm giảm cơ hội việc làm của họ.

Các nhà kinh tế như Joseph Schumpeter từng lập luận rằng những cuộc cách mạng công nghệ trước đây tạo ra nhiều việc làm mới hơn số việc làm bị xóa bỏ.

Tuy nhiên, hiện nay xuất hiện lo ngại rằng AI sẽ phá vỡ quy luật lịch sử đó vì công nghệ này có thể tự động hóa cả lao động trí óc lẫn lao động chân tay.

Ngày càng nhiều nhà kinh tế, lãnh đạo công nghệ và nhà hoạch định chính sách thuộc nhiều khuynh hướng tư tưởng khác nhau đang ủng hộ các chương trình nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực của việc AI thay thế lao động, đồng thời ngăn chặn phản ứng xã hội đối với những người hưởng lợi tài chính từ làn sóng công nghệ này.

Nguy cơ mất việc làm do AI gây ra ảnh hưởng đến người lao động trên toàn thế giới. Tuy nhiên, áp lực tìm kiếm giải pháp có thể đặc biệt lớn tại Mỹ, nơi trợ cấp thất nghiệp có thời gian chi trả ngắn hơn và mức hỗ trợ thấp hơn so với nhiều quốc gia giàu có khác.

Dưới đây là một số đề xuất nhằm bù đắp tác động từ làn sóng mất việc do AI.

Cổ tức AI

Theo mô hình này, người dân sẽ trực tiếp nhận một phần của cải do các công ty AI tạo ra.

Những người ủng hộ cho rằng AI được đào tạo dựa trên dữ liệu do công chúng đóng góp, vì vậy công chúng xứng đáng được chia sẻ thành quả mà công nghệ này tạo ra.

Một số người đề xuất chương trình cổ tức AI hình dung nguồn tiền sẽ đến từ việc đánh thuế lợi nhuận hoặc doanh thu của các công ty AI để tái phân phối cho xã hội.

Kim Yong-beom, người đứng đầu nhóm chính sách của Tổng thống Hàn Quốc, từng đề xuất chương trình “Cổ tức công dân” được tài trợ bằng thuế AI trong một bài đăng trên mạng xã hội vào tháng 5. Bài đăng này đã gây biến động trên thị trường chứng khoán nước này.

Sau đó, Kim làm rõ rằng ông muốn sử dụng “nguồn thu thuế vượt mức” do AI tạo ra thay vì áp đặt một loại thuế doanh nghiệp mới.

Hiện tại, các công ty AI hàng đầu tạo ra rất ít hoặc chưa có lợi nhuận và tình trạng này có thể kéo dài nhiều năm, dù công nghệ đang được áp dụng rộng rãi trên toàn cầu.

Nếu xu hướng đó tiếp diễn, các chính phủ có thể không sẵn sàng áp đặt mức thuế lớn lên một ngành vẫn đang thua lỗ, ngay cả khi nhiều việc làm bị xóa bỏ.

Trong khi đó, định giá của các công ty này lại ở mức khổng lồ.

Thượng nghị sĩ Bernie Sanders của bang Vermont đề xuất một phương án khác thay vì đánh thuế lợi nhuận hoặc doanh thu để phân phối lại cho công chúng: trao cho người dân quyền sở hữu trực tiếp tại Anthropic, OpenAI và các tập đoàn AI lớn khác thông qua một quỹ đầu tư quốc gia.

Theo Sanders, cách làm này cho phép người dân hưởng lợi trực tiếp từ đà tăng giá trị của các công ty.

“Nếu các công ty AI lớn tiếp tục tăng trưởng nhanh như nhiều nhà phân tích dự báo, giá trị của quỹ đầu tư quốc gia cũng sẽ tăng theo.”

Quỹ này sẽ hoạt động tương tự quỹ mà bang Alaska thành lập từ thập niên 1970, sử dụng doanh thu từ dầu mỏ để chi trả cho người dân.

Anthropic và OpenAI cũng từng ủng hộ những ý tưởng tương tự.

Tổng thống Donald Trump cũng cho rằng người dân Mỹ có thể hưởng lợi từ thành công của AI nếu chính phủ nắm cổ phần trong các công ty công nghệ.

“Nếu làm vậy, công chúng sẽ trở nên rất giàu có,” ông nói ngày 10.6.

Tại New York, nghị sĩ bang Alex Bores, cựu nhân viên Palantir Technologies và hiện đang tranh cử vào Quốc hội Mỹ, cũng đề xuất chương trình cổ tức công cho người dân với một phần nguồn tài trợ đến từ cổ phần chính phủ nắm giữ tại các công ty AI.

Thu nhập cơ bản bảo đảm

Một giải pháp khác thường được thảo luận nếu AI làm giảm số lượng việc làm là chương trình thu nhập cơ bản, tức các khoản tiền mặt được chính phủ chi trả trực tiếp cho người dân.

Trong lịch sử, nhiều chương trình dạng này hướng tới các nhóm đối tượng cụ thể, như chương trình dành cho người dân nông thôn ở Kenya hoặc người thất nghiệp tại Phần Lan.

Phòng thí nghiệm Thu nhập Cơ bản thuộc Đại học Stanford đã ghi nhận hơn 200 dự án thí điểm tại Mỹ.

Được tài trợ bằng nguồn từ thiện và ngân sách công, các chương trình này thường cung cấp khoản thu nhập khiêm tốn trong một khoảng thời gian nhất định cho hàng chục hoặc hàng trăm người thuộc các nhóm như bà mẹ đơn thân hoặc cựu tù nhân.

Một số chương trình nhằm đáp ứng các nhu cầu thiết yếu nói chung, trong khi số khác hỗ trợ chi phí chăm sóc trẻ em hoặc đào tạo nghề.

Tháng 3 năm nay, tổ chức Fund for Guaranteed Income triển khai một trong những chương trình đầu tiên dành riêng cho những người mất việc vì AI.

Dự án trên phạm vi toàn quốc này hướng đến lao động trong các lĩnh vực như công nghệ và tiếp thị, cung cấp khoảng 1.000 USD mỗi tháng trong vòng một năm, đồng thời đi kèm đào tạo kỹ năng và tư vấn nghề nghiệp.

Đến nay, chương trình mới có khoảng năm người tham gia nhưng đặt mục tiêu đạt 2.000 người vào cuối năm.

Tương tự, đầu năm nay, một bộ trưởng phụ trách đầu tư của Anh cho biết chính phủ đã thảo luận về chương trình thu nhập cơ bản cho lao động trong các ngành chịu tác động của AI.

Năm ngoái, Quần đảo Marshall trở thành quốc gia đầu tiên trên thế giới triển khai chương trình thu nhập cơ bản toàn dân trên quy mô quốc gia.

Chương trình sử dụng một loại tiền kỹ thuật số dựa trên công nghệ blockchain để chi trả.

Nhiều quốc gia khác cũng từng cân nhắc ý tưởng này. Tổng thống Hàn Quốc Lee Jae Myung từng ủng hộ thu nhập cơ bản toàn dân khi tranh cử, với lý do nguy cơ mất việc làm do AI cùng nhiều yếu tố khác.

Các chương trình thu nhập cơ bản toàn dân cũng đã nhiều lần được đề xuất tại Mỹ.

Elon Musk từng ủng hộ ý tưởng này cách đây khoảng một thập kỷ khi tự động hóa ngày càng phát triển.

Doanh nhân công nghệ Andrew Yang đã giúp phổ biến đề xuất này trong chiến dịch tranh cử tổng thống của Đảng Dân chủ năm 2020.

Những người ủng hộ cho rằng các chương trình thu nhập giúp giảm nghèo và chỉ ra các khoản hỗ trợ khẩn cấp của chính phủ trong đại dịch Covid-19 như bằng chứng cho thấy chuyển tiền mặt là biện pháp hiệu quả.

Các nghiên cứu công bố năm 2024 của OpenResearch, dự án được hậu thuẫn bởi đồng sáng lập OpenAI Sam Altman, cho thấy người nhận tiền đã chi nhiều hơn cho các nhu cầu cơ bản và hỗ trợ người khác so với trước đây.

Ngay cả một số người theo chủ nghĩa tự do như Charles Murray, học giả tại Viện Doanh nghiệp Mỹ, cũng cho rằng việc chuyển tiền mặt cho phép người nhận tự quyết định cách sử dụng thay vì để chính phủ lựa chọn, đồng thời có thể thay thế mạng lưới phúc lợi phức tạp hiện nay.

Tuy nhiên, các chương trình thu nhập cơ bản đòi hỏi nguồn tài chính rất lớn.

Những người chỉ trích cho rằng chúng không giải quyết được cảm giác về mục đích sống và bản sắc cá nhân mà nhiều người tìm thấy thông qua công việc.

Các ý kiến bảo thủ cho rằng đây là sự lãng phí tiền thuế và làm giảm động lực lao động.

Chương trình chuyển tiền mặt tại Phần Lan từng bị công đoàn lớn nhất nước chỉ trích vì bị cho là phản tác dụng khi khuyến khích người dân làm việc ít hơn.

Thu nhập cao toàn dân

Sau nhiều năm quảng bá ý tưởng thu nhập cơ bản toàn dân, từ năm 2023 Musk chuyển sang thúc đẩy khái niệm “thu nhập cao toàn dân”.

Theo ông, mô hình này sẽ cho phép mọi người tiếp cận “bất kỳ hàng hóa và dịch vụ nào họ muốn”, như cách ông mô tả trên mạng xã hội.

Nói cách khác, đây vẫn là thu nhập được bảo đảm, nhưng ở mức cao thay vì chỉ đủ đáp ứng nhu cầu cơ bản.

Tỉ phú này chưa chia sẻ nhiều chi tiết về cách thức hiện thực hóa ý tưởng đó.

Trong một bài đăng hồi tháng 4, ông cho rằng AI sẽ khiến sản lượng kinh tế tăng nhanh hơn tốc độ tăng cung tiền, từ đó tạo ra giảm phát.

Ông viết rằng thu nhập cao toàn dân được chi trả “thông qua các tấm séc do chính phủ liên bang phát hành là cách tốt nhất để giải quyết tình trạng thất nghiệp do AI gây ra”.

Đầu năm nay, một đồng sáng lập của một công ty bảo hiểm Israel đã giới thiệu mô hình mà ông mô tả là hệ thống nền tảng cho ý tưởng của Musk.

Mô hình này giả định rằng AI sẽ tiếp tục thúc đẩy tăng trưởng kinh tế ngay cả khi thay thế nhiều việc làm, qua đó cho phép chính phủ sử dụng một phần lợi nhuận đột biến và nguồn thu thuế bổ sung để tài trợ cho khoản thu nhập bảo đảm dành cho mọi người.

Năng lực tính toán cơ bản

Sam Altman từng nhiều năm ủng hộ thu nhập cơ bản toàn dân và tài trợ cho các thí nghiệm chuyển tiền mặt quy mô lớn tại Mỹ.

Tuy nhiên, gần đây ông cho biết đã bớt tin tưởng hơn vào giá trị của các chương trình như vậy.

Hiện nay, Altman đang thúc đẩy ý tưởng mà ông gọi là “năng lực tính toán cơ bản toàn dân”, theo đó người dân sẽ nhận được một phần năng lực tính toán AI thay vì tiền mặt.

“Mọi người đều nhận được một phần năng lực tính toán của GPT 7. Họ có thể sử dụng, bán lại hoặc tặng cho người khác dùng vào nghiên cứu ung thư,” ông nói.

“Thứ bạn nhận được không phải là USD mà là phần năng lực tính toán đó. Bạn sở hữu một phần năng suất do AI tạo ra.”

Tuy nhiên, Altman vẫn khá mơ hồ về cách thức vận hành.

Ông chưa giải thích hệ thống này sẽ hoạt động ra sao trong thực tế, bao gồm việc liệu người dân hoặc các tổ chức công như trường học có nhận được các tín dụng có thể chuyển nhượng đại diện cho một lượng năng lực tính toán nhất định hay sẽ nhận được một hình thức quyền lợi khác gắn với năng suất do AI tạo ra.