Nhu cầu năng lượng của Việt Nam đang tiếp tục tăng cùng với quá trình phát triển kinh tế - xã hội, trong khi thị trường năng lượng toàn cầu tiềm ẩn nhiều yếu tố khó lường. Trong bối cảnh đó, việc điều chỉnh quy hoạch phân ngành dầu khí được đánh giá là một trong những giải pháp quan trọng nhằm tăng cường khả năng bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia trong dài hạn.

Định hướng này bám sát Quy hoạch tổng thể năng lượng quốc gia thời kỳ 2021–2030, tầm nhìn đến năm 2050 và Nghị quyết số 70-NQ/TW của Bộ Chính trị về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Văn Tư, Phó Viện trưởng phụ trách Viện Dầu khí Việt Nam (VPI), đơn vị thành viên của Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam (Petrovietnam), phương án điều chỉnh quy hoạch phân ngành dầu khí sẽ bao phủ toàn bộ chuỗi giá trị của ngành. Các nội dung này gồm hoạt động tìm kiếm, thăm dò, khai thác; công nghiệp khí; chế biến dầu khí; cùng hệ thống vận chuyển, tồn trữ và phân phối sản phẩm dầu khí.

Trong giai đoạn 2021–2024, hoạt động tìm kiếm và thăm dò của Petrovietnam ghi nhận 6 phát hiện dầu khí mới, giúp gia tăng trữ lượng khoảng 58,68 triệu tấn quy dầu, tương đương trung bình 14,7 triệu tấn mỗi năm. Hệ số bù trữ lượng năm 2024 đạt 1,07 lần, mức cao nhất trong khoảng 10 năm gần đây.

Tuy nhiên, mức gia tăng trữ lượng này vẫn chưa đạt mục tiêu 16–22 triệu tấn mỗi năm theo Quy hoạch tổng thể năng lượng quốc gia. Nguyên nhân được cho là do quy mô các mỏ mới ngày càng nhỏ, chi phí phát triển tăng, rủi ro địa chất lớn, trong khi môi trường cạnh tranh quốc tế cao và cơ chế ưu đãi hiện hành chưa đủ hấp dẫn.

Trước thực tế đó, Viện Dầu khí Việt Nam đề xuất tăng cường điều tra cơ bản, đẩy mạnh khảo sát địa chấn và hoàn thiện các cơ chế ưu đãi đặc thù cho hoạt động dầu khí ở vùng nước sâu, xa bờ. Đồng thời, cần mở rộng khảo sát địa vật lý tại các khu vực chuyển tiếp từ nước nông sang nước sâu nhằm làm rõ cấu trúc địa chất, đánh giá tiềm năng khí hydrate và các nguồn dầu khí phi truyền thống như một dạng dự trữ chiến lược.

Bên cạnh đó, định hướng thăm dò cũng được đề xuất chuyển dần sang các dạng bẫy phi cấu tạo, bẫy địa tầng và bẫy hỗn hợp. Việc ứng dụng các công nghệ xử lý dữ liệu địa chấn hiện đại, xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia và tích hợp trí tuệ nhân tạo, học máy trong phân tích dữ liệu địa chất được xem là giải pháp giúp nâng cao hiệu quả tìm kiếm thăm dò trong giai đoạn tới.

Ở khâu khai thác, tốc độ bổ sung trữ lượng mới hiện chưa theo kịp sản lượng khai thác, chỉ đạt khoảng 0,62 lần mỗi năm. Trong khi đó, nguồn khí được dự báo sẽ tăng khi các dự án trọng điểm như Lô B - Ô Môn và Cá Voi Xanh đi vào khai thác. Vì vậy, các đề xuất tập trung vào tối ưu hóa khai thác tại các mỏ đang hoạt động, đồng thời thúc đẩy phát triển các mỏ mới, đặc biệt ở khu vực nước sâu, xa bờ và các dạng tài nguyên phi truyền thống.

Trong lĩnh vực công nghiệp khí, nhu cầu khí của Việt Nam được dự báo có thể tăng từ khoảng 6,2–9,3 tỉ m³ mỗi năm hiện nay lên khoảng 10–15 tỉ m³ mỗi năm trong thời gian tới. Định hướng phát triển đặt ra là xây dựng hạ tầng khí đồng bộ, phát triển hệ thống đường ống liên vùng, kết nối các trung tâm năng lượng và tận thu tối đa nguồn khí hiện hữu. Đồng thời, thị trường khí sẽ từng bước được vận hành theo cơ chế thị trường có điều tiết và tiến tới liên kết với thị trường khu vực.

Đối với khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) nhập khẩu, theo Quy hoạch Điện VIII điều chỉnh, tổng công suất các nguồn điện LNG có thể đạt khoảng 22.524 MW vào năm 2030, tương đương khoảng 9,5–12,3% tổng công suất hệ thống điện. Trên cơ sở đó, các chuyên gia đề xuất xây dựng các kho LNG trung tâm có khả năng cung cấp cho nhiều nhà máy điện, đồng thời phát triển các kho LNG gắn với các khu kinh tế và công nghiệp ven biển.

Trong lĩnh vực chế biến dầu khí, sản xuất xăng dầu trong nước hiện mới đáp ứng khoảng 60% nhu cầu tiêu thụ, thấp hơn mục tiêu khoảng 70%. Các nhà máy lọc dầu hiện đang vận hành ổn định nhưng vẫn cần tiếp tục tối ưu hóa hoạt động, đa dạng hóa sản phẩm và tiết giảm chi phí. Định hướng phát triển trong thời gian tới là đầu tư thêm các dự án chế biến mới, thu hút vốn đầu tư nước ngoài, đồng thời nâng cấp và mở rộng các tổ hợp lọc hóa dầu hiện hữu. Việc tăng cường tích hợp giữa lọc dầu, hóa dầu và hóa chất cũng được xem là xu hướng quan trọng.

Song song với đó, các nghiên cứu về hydrogen, nhiên liệu hàng không bền vững (SAF) và nhiên liệu sinh học cũng đang được thúc đẩy nhằm đáp ứng xu hướng chuyển dịch năng lượng.

Ở khâu vận chuyển, tồn trữ và phân phối, mức dự trữ xăng dầu quốc gia hiện đạt khoảng 63 ngày nhập ròng, thấp hơn mục tiêu 75–80 ngày theo Quyết định 893/QĐ-TTg và chưa đạt mức 90 ngày theo Nghị quyết 70-NQ/TW. Vì vậy, các đề xuất tập trung vào mở rộng hệ thống kho cảng, nâng cao năng lực dự trữ quốc gia và phát triển mạng lưới phân phối hợp lý hơn.

Bên cạnh các giải pháp về quy hoạch và hạ tầng, nhiều ý kiến cho rằng việc hoàn thiện cơ chế chính sách đóng vai trò then chốt đối với sự phát triển của ngành dầu khí. Các chuyên gia cho rằng cần xây dựng hệ thống chính sách đồng bộ, ổn định và đủ mạnh, bao gồm cơ chế đầu tư, tài chính và chia sẻ rủi ro rõ ràng.

Theo Tiến sĩ Dư Văn Toán, Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), việc tham gia toàn bộ chuỗi giá trị năng lượng từ thăm dò, khai thác dầu khí đến chế biến, sản xuất điện và dịch vụ năng lượng sẽ giúp các doanh nghiệp lớn như Petrovietnam có khả năng linh hoạt điều chỉnh hoạt động trong bối cảnh thị trường quốc tế biến động. Điều này góp phần đa dạng hóa nguồn cung, giảm rủi ro phụ thuộc vào một khu vực hay tuyến vận chuyển năng lượng nhất định.

Trong khi đó, chuyên gia Nguyễn Văn Phụng, nguyên Cục trưởng Cục Thuế Doanh nghiệp lớn (Bộ Tài chính), cho rằng một trong những thách thức hiện nay là khung pháp lý chưa theo kịp sự phát triển của các lĩnh vực năng lượng mới. Những lĩnh vực như LNG, điện khí, hydrogen hay công nghệ thu giữ và lưu trữ carbon có chuỗi giá trị khác biệt so với ngành dầu khí truyền thống, trong khi các quy định pháp luật hiện hành vẫn chủ yếu dựa trên mô hình cũ.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Quốc Thập, Chủ tịch Hội Dầu khí Việt Nam, nếu các quy định về tài chính được sửa đổi phù hợp với Luật Quản lý và đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp, nhiều vướng mắc hiện nay của Petrovietnam có thể được tháo gỡ. Đồng thời, doanh nghiệp cần tiếp tục nâng cao hiệu quả khai thác các nguồn tài nguyên truyền thống, tăng hệ số thu hồi dầu khí và làm chủ công nghệ, song song với việc mở rộng sang các lĩnh vực năng lượng mới như điện gió ngoài khơi, hydrogen xanh, amoniac và công nghệ thu giữ, lưu trữ carbon.

Các chuyên gia nhận định rằng sự kết hợp giữa điều chỉnh quy hoạch, hoàn thiện thể chế và đầu tư phát triển hạ tầng sẽ tạo nền tảng quan trọng để ngành dầu khí đóng góp hiệu quả hơn vào mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia trong giai đoạn tới.