Làn sóng đầu tư chưa từng có vào hạ tầng trí tuệ nhân tạo dự kiến đạt hơn 10.000 tỉ USD nếu tất cả kế hoạch hiện nay được triển khai. Nguồn vốn đến từ nhiều kênh, bao gồm dòng tiền doanh nghiệp, phát hành cổ phiếu và công cụ nợ ra công chúng, phát hành nợ riêng lẻ, các nghĩa vụ thuê tài sản ngoài bảng cân đối kế toán, cùng những khoản bảo lãnh dành cho các nhà phát triển trung tâm dữ liệu AI từ các nhà cung cấp hạ tầng điện toán siêu quy mô, thường được gọi là hyperscaler, và nhà cung cấp chip hàng đầu Nvidia Corp.

Có nhiều lý do để lo ngại.

Thứ nhất, bản chất cuộc đua dễ dẫn đến đầu tư quá mức, bởi đây chủ yếu là cuộc cạnh tranh theo kiểu “người thắng lấy gần hết.” Có nhiều bên tham gia, với ít nhất bảy hoặc tám công ty nuôi tham vọng trở thành nhà cung cấp hạ tầng AI siêu quy mô, và tất cả đều muốn về đích đầu tiên. Nhưng nhiều khả năng chỉ hai hoặc ba công ty thành công, bởi lợi thế về phạm vi hoạt động, quy mô và hiệu ứng mạng lưới sẽ khiến thị trường cung cấp năng lực tính toán và các dịch vụ AI khác tập trung cao độ. Tình trạng tập trung thị trường cao trong lĩnh vực dịch vụ công nghệ thông tin đám mây nhiều khả năng sẽ lặp lại với AI.

Thứ hai, chưa rõ ngành này có thể tạo ra đủ doanh thu để mang lại tỉ suất sinh lời trên vốn tương xứng, qua đó chứng minh tính hợp lý và duy trì các khoản đầu tư hay không. Với tốc độ khấu hao nhanh của các trung tâm dữ liệu AI, ngành có thể cần doanh thu từ 3.000 tỉ USD mỗi năm trở lên để tạo ra mức sinh lời thỏa đáng cho khoản đầu tư đó.

Nếu nguy cơ đổ vỡ đang ở phía trước, chúng ta cũng cần lo ngại rằng cơn sốt hiện nay có thể gieo mầm cho một cuộc khủng hoảng tài chính trong tương lai. Ít nhất, khi làn sóng bùng nổ kết thúc, thị trường cổ phiếu sẽ giảm mạnh. Nhưng câu hỏi lớn hơn là hệ lụy đối với các bên cho vay tài trợ AI. Suy cho cùng, chính sự sụt giảm giá trị nhà ở dùng làm tài sản thế chấp và các khoản cho vay dựa trên tài sản đó đã dẫn đến cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu gần 20 năm trước.

Nguy cơ tái diễn một cuộc khủng hoảng như vậy có vẻ thấp vì ba lý do. Thứ nhất, lo ngại về nguy cơ đổ vỡ của làn sóng AI đã phổ biến. Ngược lại, trong giai đoạn đầu của cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu, nhà đầu tư không thừa nhận rủi ro. Hoạt động cho vay thế chấp dưới chuẩn được coi là không quá rủi ro, các nghĩa vụ nợ có tài sản bảo đảm (CDO) được xếp hạng AAA được đánh giá là an toàn, và nhà đầu tư yên tâm vì giá nhà tại Mỹ chưa từng giảm trên phạm vi toàn quốc kể từ thời kỳ Đại khủng hoảng.

Thứ hai, cơ cấu tài trợ cho làn sóng đầu tư AI có vẻ vững chắc hơn. Trong cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu, một yếu tố quan trọng khiến tình hình trầm trọng hơn là các tài sản dài hạn, kém thanh khoản như CDO phức tạp thường được tài trợ bằng nợ ngắn hạn. Khi tình trạng quá hạn và vỡ nợ của các khoản vay thế chấp dưới chuẩn gia tăng, gây áp lực giảm giá nhà, giá trị của các CDO bị đặt dấu hỏi. Hệ quả là bên vay không thể tái tục nguồn vốn ngắn hạn. Tình trạng bán tháo sau đó đẩy giá tài sản xuống thấp hơn nhiều so với giá trị nội tại, tiếp tục làm gia tăng căng thẳng, gây thêm các vụ đổ vỡ và kéo theo những đợt thanh lý tài sản với giá rẻ.

Ngược lại, phần lớn nguồn vốn tài trợ cho cơn sốt AI có kỳ hạn dài hơn, phù hợp hơn với các tài sản được tài trợ. Các công ty bảo hiểm và những nhà đầu tư tổ chức dài hạn khác có khả năng duy trì đầu tư lâu hơn. Hơn nữa, ngay cả khi nhà đầu tư có quyền rút vốn, các công ty đầu tư vốn cổ phần tư nhân thường có quyền hạn chế việc rút vốn. Vì vậy, nguy cơ xảy ra một đợt bán tháo tài sản thấp hơn nhiều.

Dù vậy, cơn sốt AI vẫn có những đặc điểm đáng lo ngại. Đặc biệt, không dễ đánh giá mức độ rủi ro đối với từng đối tác và mức độ này có thể thay đổi ra sao nếu triển vọng sinh lời hoặc môi trường tài trợ vốn xấu đi. Các điều khoản tài trợ cũng thường phức tạp và thiếu minh bạch. Phần lớn hoạt động tài trợ được thực hiện thông qua các cấu trúc thuê tài sản, chưa được ghi nhận trên bảng cân đối kế toán cho đến khi hạ tầng trung tâm dữ liệu hoàn thành. Ngoài ra, một số khoản tài trợ còn tiềm ẩn “rủi ro ngược chiều,” khi nghĩa vụ tài chính phát sinh đúng lúc năng lực thực hiện nghĩa vụ suy yếu. Chẳng hạn, nếu các cam kết bảo lãnh giá trị chip trong tương lai của Nvidia bị kích hoạt, điều đó sẽ xảy ra đúng lúc biên lợi nhuận của hãng lao dốc vì giá chip giảm.

Vậy có thể làm gì? Thứ nhất, các cơ quan quản lý chứng khoán cần được giao nhiệm vụ rõ ràng về bảo đảm ổn định tài chính. Do phần lớn hoạt động này diễn ra trong khu vực tài chính phi ngân hàng, cần có một cơ quan quản lý chịu trách nhiệm nhận diện những rủi ro đang hình thành.

Thứ hai, các cơ quan quản lý ngân hàng và chứng khoán cần có biện pháp tăng tính minh bạch. Ai nợ ai, nợ những gì, theo điều kiện nào và nghĩa vụ phát sinh trong những tình huống nào? Giúp các trung gian tài chính và nhà đầu tư hiểu rõ rủi ro đối tác sẽ hỗ trợ việc ra quyết định tốt hơn và điều chỉnh sớm trước khi rủi ro tích tụ quá mức.

Thứ ba, cần rà soát các thông lệ kế toán để bảo đảm chúng phản ánh trung thực mức độ rủi ro và các nghĩa vụ liên quan.

Hệ thống ngân hàng cốt lõi chịu sự quản lý có thông tin chất lượng cao về cơ cấu tài sản và nợ phải trả, đồng thời phải duy trì các bộ đệm vốn và thanh khoản theo quy định. Trong lĩnh vực tín dụng tư nhân phi ngân hàng, thông tin kém minh bạch hơn nhiều, còn mức vốn và thanh khoản cần duy trì do từng công ty tự quyết định. Những quy định yêu cầu công bố đầy đủ hơn các khoản nợ hiện hữu và nghĩa vụ nợ tiềm tàng sẽ giúp nhà đầu tư đưa ra quyết định có cơ sở hơn, qua đó hạn chế việc chấp nhận rủi ro quá mức.

Biết trước rủi ro sẽ giúp chủ động phòng ngừa. Với quy mô của cơn sốt AI, nhà đầu tư cần thông tin tốt hơn để đánh giá và định giá rủi ro phù hợp.

* Bill Dudley là cây bút bình luận của Bloomberg Opinion. Ông từng là chủ tịch ngân hàng Dự trữ Liên bang New York và hiện là thành viên hội đồng tư vấn của Coinbase Global.