Mỹ luôn muốn tự xem mình là một quốc gia trẻ tuổi, sản phẩm của một cuộc cách mạng chống lại vương quyền, giáo hội và tầng lớp quý tộc. Quốc gia này được xây dựng dựa trên lời hứa về tương lai (mưu cầu hạnh phúc) thay vì những đòi hỏi của quá khứ. Ngay cả giới bảo thủ tại Mỹ cũng mang tư tưởng cách mạng: Trong khi Winston Churchill thường vừa nhâm nhi rượu cùng xì gà vừa nói rằng ông chuộng quá khứ hơn hiện tại và thích hiện tại hơn tương lai, thì Ronald Reagan lại thường xuyên trích dẫn câu châm ngôn của Tom Paine: “Chúng ta nắm trong tay quyền lực để tái thiết lại thế giới.”

Thế nhưng, ở tuổi 250, Mỹ trên thực tế lại là một quốc gia già cỗi. Nước này sở hữu hiến pháp thành văn lâu đời nhất thế giới còn hiệu lực (năm 1787), đảng chính trị lớn đang hoạt động cổ xưa nhất (đảng Dân chủ) và hệ thống liên bang lâu đời nhất. Đảng Lao động Anh liên tục cải tổ Thượng viện (Viện Quý tộc), mà gần đây nhất là vào mùa xuân năm nay khi bãi bỏ tư cách của 92 nghị sĩ quý tộc cha truyền con nối cuối cùng. Trong khi đó, người Mỹ chưa từng có cuộc cải tổ nghiêm túc nào đối với Thượng viện kể từ năm 1913, thời điểm họ quyết định các thượng nghị sĩ phải do người dân bầu trực tiếp thay vì do nghị viện các bang lựa chọn. Hãy thử so sánh Mỹ với Pháp, một sản phẩm khác của phong trào Khai sáng thế kỷ 18. Pháp đã trải qua 5 nền cộng hòa, 2 thời kỳ quân chủ, 1 chế độ Đốc chính, 1 chế độ Tổng tài, một vài đế chế và một chế độ phát xít. Hoặc so với Ấn Độ, quốc gia thành hình từ cuộc đấu tranh chống thực dân, cũng mới chỉ được thành lập vào năm 1947.

Người Mỹ rất thích đến châu Âu để ngắm nhìn những ngôi làng duyên dáng và các di tích cổ xưa. Nhưng các khu lịch sử trung tâm của cả Boston lẫn Washington lại mang đến cảm giác cổ kính hơn nhiều so với nhiều thành phố châu Âu, bởi nơi đây không bị bom đạn chiến tranh tàn phá. Những người Mỹ đầu tiên định cư khi vua James I còn tại vị và nước Anh khi đó còn chưa hợp nhất thành vương quốc Anh (Britain). Bản Tuyên ngôn Độc lập Mỹ được ký một thế kỷ trước khi cả Đức hay Ý ra đời. "Sự trẻ trung của nước Mỹ là truyền thống lâu đời nhất của họ," Oscar Wilde từng châm biếm. "Nó đã kéo dài suốt 300 năm qua."

Một quốc gia già cỗi đang hình thành một thế hệ lãnh đạo tinh hoa già hóa. Donald Trump là tổng thống thứ hai liên tiếp đón sinh nhật tuổi 80 tại Nhà Trắng. Các thượng nghị sĩ và hạ nghị sĩ có thể bám giữ quyền lực cho đến tận tuổi ngoài 90, bất kể họ có còn đủ sức khỏe để làm việc hay không: Kay Granger, đại biểu đến từ bang Texas, vẫn tại vị dù đang sống trong một khu dưỡng lão và phải vật lộn với "các vấn đề sa sút trí tuệ"; còn thượng nghị sĩ bang California, Dianne Feinstein, qua đời ngay khi đang tại chức ở tuổi 90 và trước đó thường xuyên tỏ ra không hiểu những gì đang diễn ra xung quanh mình. Nếu tổng thống, phó tổng thống và chủ tịch hạ viện cùng gặp nạn trong một thảm kịch nào đó, chiếc ghế tổng thống sẽ thuộc về Chuck Grassley, 92 tuổi. Giới học giả biên niên ký thường mỉa mai những sự sắp xếp này, nhưng chính các khoa ngành tại nhóm trường đại học Ivy League cũng theo hệ thống cai trị của người già, nơi mà cơ hội thăng tiến chỉ xuất hiện sau mỗi lần có người qua đời.

Tình trạng già hóa của các nhà lãnh đạo Mỹ một phần có lỗi từ thế hệ bùng nổ trẻ sơ sinh (Baby Boom). Thế hệ này từng mang lại sức sống trẻ trung cho nước Mỹ vào thập niên 1960 nhưng hiện đang làm chậm nhịp phát triển của quốc gia. Tuy nhiên, đây cũng là kết quả của xu hướng già hóa dân số nói chung, khi tỉ lệ người Mỹ từ 65 tuổi trở lên đã tăng gần gấp đôi trong vòng 50 năm qua.

Tập khách hàng cao tuổi này đang phải vận hành trong một hệ thống bộ máy hành chính cồng kềnh và cơ sở hạ tầng xuống cấp. Một lý do khiến luật thuế liên bang trở thành một quái vật phức tạp là bởi nó đã tích tụ các quy định rắc rối kể từ năm 1913. Ngược lại, Estonia đã xây dựng một hệ thống thuế đồng đều từ năm 1994, cho phép người dân khai thuế ngay trên điện thoại thông minh. Hầu hết các cây cầu được thiết kế với tuổi thọ 50 năm, thế nhưng tuổi thọ trung bình của một cây cầu tại Mỹ là 47 tuổi. Đáp một chuyến bay từ Bắc Kinh đến sân bay JFK của New York giống như một chuyến du hành ngược thời gian về một thế giới của những cơ sở vật chất cũ kỹ, những hàng dài rồng rắn, hệ thống kết nối đường sắt bất cập và lưu thông với tốc độ ốc sên.

Dẫu vậy, có một khía cạnh quan trọng mà nước Mỹ đang đáp ứng chính xác những gì các Khai quốc Công thần kỳ vọng: Món quà của sự trẻ trung vĩnh cửu. Mỹ vẫn là vùng đất mà những sinh viên như Larry Page, Sergey Brin hay Mark Zuckerberg có thể thành lập công ty và 20 năm sau, họ thấy mình nằm trong số những người giàu nhất hành tinh.

Sự tương phản giữa Mỹ và châu Âu ở điểm này là vô cùng kinh ngạc (sự tương phản với Trung Quốc thì ít đáng ngạc nhiên và ít mang tính biểu thị hơn, do nước này mới theo đuổi kinh tế thị trường trong vài thập kỷ). Tuổi đời trung bình của 10 công ty có vốn hóa thị trường lớn nhất nước Mỹ là dưới 50 năm, trong khi tuổi đời trung bình của 10 công ty hàng đầu châu Âu là hơn một thế kỷ. Báo cáo Draghi về năng lực cạnh tranh của EU chỉ ra rằng, châu Âu không có nổi một công ty đơn lẻ nào được thành lập từ con số không trong vòng 50 năm qua đạt giá trị trên 100 tỉ euro (114,4 tỉ USD). Trong khi đó, có tới 6 công ty Mỹ với giá trị hơn 1.000 tỉ euro được thành lập trong cùng kỳ. Andrew McAfee, nhà kinh tế học tại viện Công nghệ Massachusetts (MIT), cho rằng số liệu này thậm chí có thể chưa phản ánh hết khoảng cách giữa Mỹ và EU: Nếu hạ thấp tiêu chuẩn xuống và nhìn vào các công ty được thành lập trong 50 năm qua có trị giá trên 10 tỉ USD, bạn sẽ thấy tổng vốn hóa của những "tân binh" này tại Mỹ đạt tới 30 ngàn tỉ USD, so với con số ít ỏi 430 tỉ USD của châu Âu.

Có rất nhiều nguyên nhân dẫn đến sự khác biệt này: Quy mô thị trường Mỹ được thống nhất bởi các thể chế và ngôn ngữ chung; chiều sâu của thị trường vốn; sự thông thoáng của luật phá sản; chất lượng quản trị; và tinh thần doanh chủ. Nhưng điều này chắc chắn có liên quan lớn đến trí tuệ chính trị của các Khai quốc Công thần. Hiến pháp Mỹ đã cung cấp một khuôn khổ hoàn hảo cho quá trình sáng tạo mang tính hủy diệt vận hành: Không chỉ là những cam kết sắt đá về quyền sở hữu tài sản để người dân tin tưởng rằng lao động và sự đổi mới của họ sẽ được đền đáp, mà còn là một hệ thống kiểm soát và đối trọng để ngăn chặn các nhóm lợi ích bóp nghẹt những người thành công, mối nguy hiểm luôn thường trực trong một nền dân chủ.

Sự già hóa của hệ thống chính trị Mỹ không tránh khỏi việc tạo ra những làn sóng bất mãn, đặc biệt là trong số các cử tri trẻ tuổi. Những người theo đường lối tiến bộ của đảng Dân chủ đang tính đến các ý tưởng mở rộng quy mô của tòa án Tối cao, bãi bỏ đại cử tri đoàn và nhìn chung là dỡ bỏ các rào cản đối với quyền lực của phe đa số áp đảo. Chắc chắn có lý do để cải tổ khi đề cập đến một số vấn đề về nhân sự: có lẽ cần quy định giới hạn độ tuổi tối đa cho các tổng thống hoặc thượng nghị sĩ, hoặc ít nhất là một bài kiểm tra năng lực nhận thức ở một độ tuổi nhất định.

Nhưng chúng ta nên cẩn trọng khi áp đặt tinh thần cải tổ này vào các cấu trúc hiến pháp. Hệ thống hiến pháp Mỹ đã thực hiện được một chiến tích ngoạn mục là cho phép hệ thống tư bản chủ nghĩa của nước này duy trì được sự trẻ trung và năng động nhất thế giới. Một khi bạn đã tìm ra công thức tạo nên sự trẻ trung vĩnh cửu, tốt nhất là đừng can thiệp vào nó.

*Adrian Wooldridge là bình luận viên kinh doanh toàn cầu của Bloomberg Opinion. Ông từng là cây bút tại tờ The Economist và là tác giả của cuốn sách “The Aristocracy of Talent: How Meritocracy Made the Modern World”.