Tại Hội nghị Trí tuệ Nhân tạo Thế giới ở Thượng Hải, Chủ tịch Tập Cận Bình định vị Trung Quốc là quốc gia tiên phong về AI mã nguồn mở giá rẻ, coi công nghệ này như một hàng hóa công cộng toàn cầu. Bắc Kinh đang xây dựng hệ sinh thái AI tự chủ trong nước, đồng thời đẩy mạnh đưa các mô hình và công nghệ này ra thị trường quốc tế.

Đây có thể là khởi đầu của một làn sóng cạnh tranh công nghệ mới. Sau sản xuất, xe điện, pin, tấm pin mặt trời và drone, Trung Quốc đang tiến sang AI mã nguồn mở và AI vật lý, lĩnh vực kết hợp AI với rô-bốt, máy móc và các hệ thống tự hành.

Lợi thế của Trung Quốc nằm ở quy mô thị trường, năng lực sản xuất và khả năng kiểm soát nhiều mắt xích trong chuỗi cung ứng. Viện Nghiên cứu Dân chủ, Xã hội và Công nghệ Mới nổi (DSET) của Đài Loan cho rằng Bắc Kinh đang triển khai chiến lược "toàn dân" tương tự cách nước này từng thúc đẩy xe điện và drone.

Trung Quốc hiện chiếm khoảng 70% thị phần toàn cầu trong hai lĩnh vực xe điện và drone. Với robot hình người và chó rô-bốt, nước này chiếm khoảng 85% lượng hàng giao trên toàn cầu trong năm 2025, theo dữ liệu của Smart Analytics Global.

AI mã nguồn mở có thể giúp Trung Quốc mở rộng lợi thế đó sang một lĩnh vực khó đoán hơn.

Cần phân biệt giữa "mã nguồn mở" và "trọng số mở". Các mô hình AI Trung Quốc được công bố trọng số, cho phép nhà phát triển tải về, chỉnh sửa và sử dụng, trong khi dữ liệu huấn luyện đầy đủ không được công khai. Cách tiếp cận này giúp giảm chi phí triển khai, mở rộng cộng đồng phát triển và cho phép doanh nghiệp điều chỉnh mô hình theo nhu cầu riêng.

Đây là lợi thế đáng kể tại các thị trường mới nổi, nơi chi phí tính toán và khả năng tiếp cận các chip AI tiên tiến vẫn là rào cản lớn. Các mô hình trọng số mở cũng giúp doanh nghiệp Trung Quốc giảm phần nào tác động từ những hạn chế của Mỹ đối với việc tiếp cận công nghệ tiên tiến.

Chính các biện pháp kiểm soát xuất khẩu của Mỹ đã góp phần thúc đẩy quá trình này. Sau khi Huawei bị đưa vào Danh sách Thực thể của Mỹ năm 2019, việc tiếp cận phần cứng và phần mềm Mỹ bị hạn chế đã thúc đẩy công ty xây dựng các hệ sinh thái phần mềm như HarmonyOS và MindSpore. Sau đó, sự xuất hiện của DeepSeek với các mô hình trọng số mở đã đưa chiến lược AI của Trung Quốc ra ánh sáng rõ hơn.

Bắc Kinh hiện có thêm một động lực kinh tế để đưa AI ra nước ngoài. Tăng trưởng trong nước đang chịu áp lực, trong khi cầu nội địa vẫn yếu. Các mô hình AI, hạ tầng tính toán và năng lực sản xuất đòi hỏi vốn đầu tư rất lớn. Khi thị trường trong nước khó tạo đủ doanh thu, việc đưa các sản phẩm AI chi phí thấp ra nước ngoài trở thành một hướng mở rộng tự nhiên cho các doanh nghiệp công nghệ Trung Quốc.

AI vật lý có thể là bước tiếp theo.

Theo DSET, Trung Quốc sở hữu nhiều lợi thế quan trọng trong cuộc đua này, gồm thị trường nội địa lớn, các mô hình AI nền tảng, hệ sinh thái sản xuất hoàn chỉnh, nguồn dữ liệu thực tế và năng lực sản xuất pin. Trung Quốc cũng giữ vị trí thống trị về nhiều nguyên liệu thiết yếu, trong đó có nam châm vĩnh cửu sử dụng trong động cơ rô-bốt.

Ông Nathanael Cheng, nhà phân tích chính sách của DSET, cho rằng chiến lược "toàn dân" đang được Trung Quốc sử dụng cho AI vật lý tương tự cách nước này từng phát triển xe điện và drone. Trung Quốc có tiềm năng chi phối cuộc đua, dù hiện chưa đạt đến vị trí đó.

AI vật lý đang trở thành một hướng cạnh tranh quan trọng bởi nó đưa AI ra khỏi màn hình máy tính và vào các hệ thống có khả năng tương tác với thế giới thực. Robot hình người, robot bốn chân và các hệ thống tự hành đều cần sự kết hợp giữa mô hình AI, chip, cảm biến, động cơ, pin và nhiều linh kiện chính xác.

Trung Quốc hiện vẫn có những điểm yếu rõ ràng. Nhiều công ty robot trong nước phụ thuộc vào chip AI tiên tiến của nước ngoài. Unitree, Agibot và UBtech đều sử dụng chip Nvidia làm nền tảng cho một số hệ thống của mình.

Trung Quốc cũng chưa dẫn đầu ở một số linh kiện chính xác cao như bộ giảm tốc, động cơ, máy công cụ và cảm biến. Các doanh nghiệp nước này vẫn phải dựa vào nhà cung cấp Nhật Bản và châu Âu đối với một số linh kiện cao cấp.

Tuy nhiên, sự phụ thuộc cũng tồn tại theo hướng ngược lại. Các nhà sản xuất robot bên ngoài Trung Quốc vẫn phụ thuộc lớn vào nguồn nam châm vĩnh cửu và nguyên liệu sản xuất pin của nước này. Phương Tây có thể tìm nguồn thay thế, nhưng chi phí thường cao hơn.

Một rủi ro khác đang được DSET cảnh báo là chip nhớ và bo mạch in (PCB). Một robot hình người cần khoảng 150 bo mạch in, theo ông Cheng. Trung Quốc hiện là nước sản xuất PCB lớn nhất thế giới, trong khi Mỹ vẫn phụ thuộc đáng kể vào các nhà cung cấp Trung Quốc. Đài Loan và Nhật Bản giữ vai trò quan trọng trong sản xuất PCB cao cấp và vật liệu tiên tiến.

Điều này khiến cuộc cạnh tranh AI vật lý trở nên khác với cuộc đua mô hình AI. Một công ty có thể phát triển mô hình tốt, nhưng để đưa mô hình đó vào robot còn cần một hệ thống sản xuất và cung ứng linh kiện rất rộng. Trung Quốc đang có lợi thế ở chính phần này.

Bắc Kinh cũng đang phải giải quyết một vấn đề khác: quản trị và an toàn AI. Một khi trọng số mô hình được công khai, chúng có thể được tải xuống, chỉnh sửa và phân phối lại. Nhà phát triển ban đầu vì thế khó kiểm soát hoàn toàn cách mô hình được sử dụng hoặc cập nhật các biện pháp bảo vệ.

Trung Quốc đang thảo luận về cách tiếp cận "mở có chọn lọc", trong đó các mô hình vẫn được chia sẻ nhưng quyền truy cập hoặc việc sử dụng những hệ thống tiên tiến nhất có thể bị hạn chế. Hệ thống quản lý hiện được phân bổ giữa nhiều cơ quan và tổ chức, với Thượng Hải tập trung nhiều vào hạ tầng đánh giá kỹ thuật, còn Bắc Kinh phụ trách các quy định và khuôn khổ rủi ro.

Chiến lược của Trung Quốc vì vậy đang đi xa hơn việc bán một sản phẩm công nghệ. Các quốc gia sử dụng mô hình AI, robot và những công nghệ liên quan của Trung Quốc có thể dần áp dụng các tiêu chuẩn kỹ thuật, phương thức quản trị và hệ sinh thái công nghệ đi kèm.

Đó là lý do AI mã nguồn mở và AI vật lý có thể trở thành "Cú sốc Trung Quốc 4.0". Làn sóng đầu tiên đến từ năng lực sản xuất sau khi Trung Quốc gia nhập WTO. Làn sóng thứ hai đến từ xe điện, pin và năng lượng mặt trời. Làn sóng thứ ba đến từ thương mại điện tử và công nghệ số.

Lần này thế giới sẽ ứng phó ra sao?