Giấc mơ hạ bệ vị “vua đô la” đã đi theo Trung Quốc suốt nhiều năm qua. Bắc Kinh lần đầu nhìn thấy cơ hội sau khi xung đột giữa Ukraine và Nga nổ ra, khiến các ngân hàng Nga bị loại khỏi hệ thống nhắn tin tài chính toàn cầu gần như chỉ sau một đêm.

Tuy nhiên, vào năm 2022, đồng Nhân dân tệ vẫn còn rất lâu mới có thể đối đầu với USD. Phải mất thêm bốn năm chuẩn bị nữa và một cuộc xung đột khác thì đồng tiền này mới thực sự bước chân vào cuộc chơi.

Tôi từng lập luận vào đầu tháng 2 rằng những ai tìm bằng chứng cho thấy đồng USD đang bị thách thức trong hệ thống thanh toán toàn cầu đều đang nhìn sai chỗ. Trong nhiều năm tới, quá trình phi USD hóa sẽ không diễn ra ồn ào mà âm thầm nằm trong những thay đổi của hạ tầng tài chính.

Nhưng đó là trước khi xung đột tại Trung Đông bùng phát. Sáu tuần qua đã làm thay đổi nhiều thứ. Trung Quốc hiện là khách mua dầu vận chuyển bằng đường biển lớn nhất của IranKhoản tiền mà các nhà máy lọc dầu Trung Quốc thanh toán được giữ trong các tài khoản kiểm soát tại những ngân hàng nhỏ trong nước, vốn bị tách khỏi hệ thống giao dịch bằng USD. Theo Hội đồng Đại Tây Dương, số tiền này được dùng để trả cho nhà thầu Trung Quốc hoặc thanh toán hàng nhập khẩu, về bản chất là mô hình “đổi dầu lấy hàng”. Hiện nay, Tehran cho biết họ sẽ chấp nhận phí quá cảnh đối với tàu đi qua eo biển Hormuz bằng tiền mã hóa hoặc Nhân dân tệ.

Đây là một sự thách thức trực tiếp với quyền lực tài chính của Mỹ trên cả ba mặt trận cùng một lúc, gồm đồng tiền thanh toán, hệ thống nhắn tin và cơ chế quyết toán. Nếu một thỏa thuận hòa bình giúp dỡ bỏ các lệnh trừng phạt Iran, đồng USD có thể lấy lại phần nào niềm tin đã đánh mất. Nhưng đồng Nhân dân tệ sẽ không biến mất. Nó sẽ tiếp tục chờ cơ hội trong những cuộc khủng hoảng địa chính trị tiếp theo.

Hiện đồng USD chiếm gần 50% tổng thanh toán quốc tế, cho thấy vị thế áp đảo. Theo Hiệp hội Viễn thông Tài chính Liên ngân hàng Toàn cầu, hay Swift, thị phần của Nhân dân tệ chỉ ở mức 2,7%, thậm chí thấp hơn của năm 2024.

Tuy nhiên, Trung Quốc đang nghiêm túc thúc đẩy đồng tiền của mình như một lựa chọn thay thế. Phiên bản số, e-CNY, vận hành trên công nghệ blockchain, tích hợp nhắn tin, đối soát và chuyển tài sản trong một quy trình liền mạch, qua đó bỏ qua Swift, hệ thống mà Mỹ có thể theo dõi dòng tiền toàn cầu. Nền tảng mBridge, do ngân hàng trung ương Trung Quốc, Hong Kong, Thái Lan, UAE và Ả Rập Xê Út cùng phát triển, đã xử lý hơn 55 tỉ USD giao dịch thương mại, trong đó e-CNY chiếm tới 95% khối lượng.

Dù vậy, blockchain vẫn chỉ chiếm phần nhỏ trong cách các nghĩa vụ tài chính được tất toán. Phần lớn giao dịch quốc tế vẫn tập trung về một tổ chức tư nhân tại New York là hệ thống thanh toán liên ngân hàng Clearing House, hay Chips. Các thành viên của hệ thống này thanh toán nghĩa vụ thông qua các tài khoản ký quỹ trước tại Fed. Tất cả đều có văn phòng tại Mỹ và chịu sự điều chỉnh của luật pháp Mỹ.

Chính điểm này đang khiến Bắc Kinh lo ngại. Bộ Tư pháp Mỹ đã xây dựng cáo buộc gian lận ngân hàng và gian lận điện tử đối với bà Mạnh Vãn Chu, giám đốc tài chính của Huawei, dựa trên các giao dịch USD đi qua hệ thống Chips tại New York. Theo luật Mỹ, chỉ cần một dữ liệu đại diện cho đồng USD đi qua máy chủ đặt trên lãnh thổ Mỹ, dù chỉ trong tích tắc thôi, là chính phủ Mỹ đã có thẩm quyền pháp lý.

Để tránh phụ thuộc vào Chips, Trung Quốc đã phát triển hệ thống thanh toán liên ngân hàng xuyên biên giới Cips, cho phép quyết toán bằng Nhân dân tệ. Vào tháng 3, khi chiến sự Iran leo thang, Cips ghi nhận khối lượng giao dịch bình quân mỗi ngày đạt kỷ lục 921 tỉ Nhân dân tệ, tương đương 135 tỉ USD. Con số này tăng gần 50% so với tháng trước.

Cú hích đến từ sắc lệnh hành pháp tháng 12.2023 của Washington, cho phép áp đặt trừng phạt thứ cấp lên các ngân hàng nước ngoài hỗ trợ giao dịch cho Nga. Lo ngại bị loại hoàn toàn khỏi hệ thống USD, các ngân hàng tại UAE, Thổ Nhĩ Kỳ và Trung Á đã nhanh chóng chuyển sang thanh toán bằng Nhân dân tệ. Kinh tế trong nước của Trung Quốc suy yếu cũng góp phần thúc đẩy xu hướng này. Lạm phát thấp kéo lãi suất nội địa đi xuống, trong khi chi phí vay USD tăng lên, khiến Nhân dân tệ trở nên hấp dẫn hơn với hoạt động tài trợ thương mại.

Các ngân hàng tại Hong Kong gần đây đã tăng gấp đôi hạn mức tiếp cận thanh khoản trong nước Trung Quốc, khi nhu cầu vay bằng Nhân dân tệ từ khách hàng tăng mạnh. Năm ngoái, chi nhánh Singapore của DBS trở thành thành viên trực tiếp ở nước ngoài của Cips. Số ngân hàng kết nối trực tiếp với Cips thông qua hệ thống nhắn tin nội bộ không cần Swift đã tăng gần 40% kể từ năm 2024, lên 193 tổ chức. Trong khi đó, Chips tại New York chỉ có 42 thành viên và mang tính chọn lọc cao hơn nhiều.

Theo các nhà phân tích Benn Steil và Yuma Schuster trong báo cáo của Hội đồng Quan hệ Đối ngoại công bố tháng trước, việc tỉ trọng của nhân dân tệ giảm trong dữ liệu thanh toán của Swift là tín hiệu gây hiểu lầm. Điều đó không có nghĩa là mức sử dụng giảm mà cho thấy các thông điệp giao dịch đã chuyển sang kênh riêng và trở nên khó quan sát hơn.

Ngay từ năm 2020, giáo sư Daniel McDowell của Đại học Syracuse đã lập luận rằng Mỹ càng sử dụng sức mạnh tài chính vượt trội của mình, thì nguồn lực đó càng có nguy cơ suy giảm. Những diễn biến sau đó đã chứng minh nhận định này. Nếu các khoản thanh toán gắn với 20% lượng dầu và khí đốt toàn cầu có thể đi qua một hệ thống kỹ thuật số mà Bộ Tài chính Mỹ không thể theo dõi, thì thời điểm kết thúc vị thế thống trị tài chính của Mỹ đã bắt đầu được tính ngược.