Cái chết của Jason Arday, người từng được xem là giáo sư da đen trẻ nhất tại Đại học Cambridge, đang khiến nước Anh phải nhìn lại nhiều vấn đề cùng lúc: tiêu chuẩn học thuật, chính sách đa dạng, bình đẳng và hòa nhập (DEI), trách nhiệm của các trường đại học, vai trò của truyền thông và giới hạn của sự phán xét công chúng.

Arday, 41 tuổi, được phát hiện đã chết tại London hôm 13.8, chỉ vài ngày sau khi ông từ chức giáo sư xã hội học giáo dục tại Cambridge giữa lúc những cáo buộc liên quan đến luận án tiến sĩ, hồ sơ nghề nghiệp và một số chi tiết trong câu chuyện đời tư của ông thu hút sự chú ý lớn. Arday phủ nhận cáo buộc đạo văn. Cambridge cũng đang xem xét những tình tiết liên quan đến quá trình bổ nhiệm ông.

Câu chuyện nhanh chóng vượt khỏi phạm vi một tranh chấp trong giới học thuật. Arday trở thành tâm điểm của cuộc tranh luận về DEI, chính sách mà nhiều trường đại học và tổ chức lớn tại Anh theo đuổi trong những năm gần đây nhằm mở rộng cơ hội cho những nhóm ít hiện diện ở các vị trí cao cấp.

Từ một giáo sư được xem là biểu tượng của sự thay đổi, Arday chỉ trong thời gian ngắn trở thành nhân vật trung tâm của một cuộc tranh cãi dữ dội. Cái chết của ông càng khiến câu chuyện trở nên đau đớn và phức tạp, khi gia đình, bạn bè và đồng nghiệp cho rằng ông đã phải chịu sức ép công chúng quá lớn trong những ngày cuối đời.

Trong thư từ chức ngày 5/8, Arday viết rằng những cáo buộc, suy đoán và bình luận công khai liên tục đã gây tổn hại sâu sắc cho ông và những người ông yêu thương. Ông nói mình không muốn tiếp tục sống trong tình trạng mọi khía cạnh của đời tư đều bị đặt dưới ánh đèn soi xét, đồng thời khẳng định quyết định rời Cambridge chẳng phải là sự thừa nhận những câu chuyện đang được lan truyền về mình.

"Tôi đã chạm đến giới hạn mà bất kỳ ai cũng có thể được kỳ vọng chịu đựng một cách hợp lý", Jason Arday viết trong thư.

Vài ngày sau, ông qua đời.

Khoảng thời gian giữa hai sự kiện khiến công chúng đặt câu hỏi về mức độ ảnh hưởng của sức ép truyền thông đối với sức khỏe tinh thần của Arday. Gia đình ông cho rằng một chiến dịch công kích và thông tin sai lệch kéo dài đã khiến ông suy sụp. Trong tuyên bố được công bố qua nhà xuất bản Simon & Schuster UK, gia đình mô tả Arday là một người hiền lành, luôn nhìn thấy điều tốt đẹp ở người khác, đồng thời nói sự tàn nhẫn công khai mà ông phải chịu đã vượt quá sức chịu đựng của một con người.

Giáo sư Sir Simon Baron-Cohen, một người bạn thân của Arday và là Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Tự kỷ tại Cambridge, cho biết ông chứng kiến sức khỏe tinh thần của Arday xấu đi nhanh chóng trong những ngày cuối cùng. Theo Baron-Cohen, Arday cảm thấy mình chẳng thể tiếp tục và từng nói rằng ông chẳng thấy lối thoát.

Những lời kể ấy khiến tranh luận tại Anh chuyển sang một câu hỏi khó hơn: xã hội nên đối xử thế nào với một người đang bị điều tra, đặc biệt khi người đó đã trở thành đối tượng của sự chú ý công chúng ở quy mô lớn?

Một trường đại học như Cambridge phải duy trì tiêu chuẩn cao nhất về liêm chính học thuật. Nếu luận án có đạo văn, đây là vấn đề nghiêm trọng cần được điều tra bằng một quy trình độc lập. Nếu hồ sơ tuyển dụng chứa thông tin sai lệch, trường cũng phải chịu trách nhiệm giải trình về cách kiểm chứng trước khi bổ nhiệm. Những nguyên tắc này phải áp dụng với mọi học giả, bất kể màu da, giới tính hay hoàn cảnh xuất thân.

Cambridge cũng cần trả lời câu hỏi về chính mình. Nếu trường đưa một người lên vị trí giáo sư với tư cách biểu tượng của sự thay đổi, trách nhiệm kiểm chứng hồ sơ trước khi bổ nhiệm càng lớn. Một trường đại học danh tiếng chẳng thể chỉ nhìn vào câu chuyện đẹp đẽ phía sau một ứng viên, rồi kỳ vọng những câu hỏi khó sẽ tự biến mất.

Một người chẳng nên được tuyển dụng chỉ vì họ phù hợp với một câu chuyện đẹp. Nhưng một người cũng chẳng nên bị xem là đáng ngờ chỉ vì họ trở thành biểu tượng của một chính sách đa dạng.

Tại Anh, cuộc tranh luận về DEI đang ngày càng mang màu sắc của những cuộc chiến văn hóa tại Mỹ, dù hoàn cảnh hai nước rất khác nhau. Người da đen chỉ chiếm khoảng 4% dân số Anh theo điều tra dân số. Trong hệ thống đại học, họ vẫn hiện diện rất ít ở những vị trí giáo sư cao cấp. Cambridge hiện chỉ có một số lượng rất nhỏ giáo sư da đen.

Sunder Katwala, Giám đốc viện nghiên cứu British Future, từng chỉ ra một nghịch lý của cuộc tranh luận này: nước Anh có thể chứng kiến phản ứng dữ dội chống lại các chính sách ưu đãi trong khi hệ thống Anh chẳng áp dụng mô hình hành động khẳng định giống Mỹ. Luật chống phân biệt đối xử tại Anh đặt ra những giới hạn đáng kể đối với việc ưu tiên một nhóm dựa trên chủng tộc.

Lord Simon Woolley, Hiệu trưởng Homerton College thuộc Cambridge, cho rằng vụ Arday đang kéo cả cộng đồng học giả da đen vào một cuộc tranh luận nguy hiểm. Theo ông, sự hiện diện của các học giả da đen tại những vị trí cao cấp đang bị đặt câu hỏi, như thể họ chỉ có mặt nhờ các chính sách DEI.

Nếu nhìn từ góc độ ấy, vụ Arday có thể tạo ra một hậu quả lớn hơn chính câu chuyện của ông. Một học giả da đen trẻ tuổi muốn bước vào Cambridge trong tương lai có thể phải mang thêm một gánh nặng: chứng minh rằng mình được tuyển dụng vì năng lực, chẳng phải vì màu da.

Ở chiều ngược lại, những người phản đối DEI cũng nhìn thấy trong câu chuyện Arday một bằng chứng cho điều họ đã cảnh báo: khi một tổ chức quá mong muốn có một câu chuyện truyền cảm hứng, họ có thể bỏ qua những câu hỏi cần được đặt ra ngay từ đầu.

Hai cách nhìn này đều chứa một phần sự thật. Điều đáng lo là cuộc tranh luận công chúng thường biến những sự thật phức tạp thành hai phe đối lập. Một bên nói Arday là nạn nhân của phân biệt chủng tộc. Bên kia xem ông là sản phẩm của DEI và một hệ thống quá ưu ái biểu tượng. Cả hai cách nhìn đều có nguy cơ biến một con người thành công cụ để bảo vệ một lập trường có sẵn.

Arday từng là hình ảnh của một câu chuyện thành công đặc biệt. Ông được chẩn đoán mắc chứng tự kỷ và chậm phát triển khi còn nhỏ, từng không nói được cho đến năm 11 tuổi và chỉ học đọc, viết ở tuổi 18. Từ xuất phát điểm ấy, ông theo đuổi con đường học thuật và trở thành giáo sư tại Cambridge ở tuổi 37.

Chính câu chuyện ấy khiến sự bổ nhiệm của ông mang ý nghĩa vượt khỏi một quyết định nhân sự. Với nhiều người, Arday là bằng chứng rằng những cánh cửa từng đóng kín đang dần mở rộng. Với những người khác, sự nghiệp của ông trở thành biểu tượng cho một hệ thống tuyển dụng mà họ cho rằng đã đặt mục tiêu đa dạng lên quá cao.

Bi kịch nằm ở chỗ cả hai cách nhìn đều có thể che khuất con người thật phía sau.

Một xã hội tự do cần báo chí điều tra. Những cáo buộc đạo văn liên quan đến một giáo sư Cambridge rõ ràng là vấn đề công chúng có quyền biết. Việc kiểm tra những tuyên bố về học thuật, nghề nghiệp hay thành tích của một nhân vật công chúng cũng là công việc chính đáng của báo chí.

Tuy nhiên, quyền đặt câu hỏi chẳng đồng nghĩa với quyền kết tội. Khi một vụ việc trở thành tâm điểm, mỗi thông tin mới có thể được chia sẻ hàng nghìn lần trên mạng xã hội. Một lỗi trong luận án, một tuyên bố gây tranh cãi hay một chi tiết chưa được kiểm chứng có thể nhanh chóng biến thành một câu chuyện hoàn toàn khác về nhân cách của một con người.

Đây là ranh giới ngày càng khó kiểm soát trong thời đại truyền thông số. Một cuộc điều tra có thể bắt đầu bằng câu hỏi chính đáng về liêm chính học thuật, rồi chuyển thành cuộc truy lùng toàn bộ đời tư. Từ đó, những người tham gia tranh luận chẳng còn quan tâm nhiều đến việc điều gì đã được xác minh, điều gì mới chỉ là cáo buộc và điều gì thuộc về đời tư.

Cái chết của Arday khiến ranh giới ấy trở nên đặc biệt nghiêm trọng.

Ngày 17.8, hàng ngàn người tập trung tại Trafalgar Square ở London để tưởng niệm ông. Những người phát biểu chỉ trích cách truyền thông đối xử với Arday và kêu gọi xã hội nhìn lại những gì đã xảy ra. Gia đình ông mong muốn Arday được nhớ đến như một người cha, người bạn đời, người anh, người chú và người con.

Thủ tướng Anh Andy Burnham gọi cái chết của Arday là "một bi kịch trên nhiều phương diện" và cho rằng đây chẳng phải lúc để vội vàng phán xét. Thị trưởng London Sadiq Khan cũng gọi Arday là nạn nhân của một cuộc làm nhục công khai mà những người khác ở vị trí tương tự có thể đã chẳng phải trải qua.

Những phát biểu ấy chẳng thể thay thế một cuộc điều tra độc lập. Chúng nhắc xã hội về một nguyên tắc rất cơ bản: trách nhiệm giải trình và lòng nhân ái có thể tồn tại cùng lúc.

Cambridge cần làm rõ quy trình tuyển dụng. Giới học thuật cần bảo vệ chuẩn mực liêm chính. Báo chí cần tiếp tục điều tra những vấn đề có giá trị công chúng. Những người tham gia tranh luận về DEI cũng cần nhìn lại cách họ sử dụng một trường hợp cá nhân để củng cố quan điểm chính trị của mình. Công chúng cũng cần thận trọng trước tốc độ lan truyền của những thông tin chưa được kiểm chứng.

Có thể Arday đã mắc những sai lầm nghiêm trọng. Có thể Cambridge đã thiếu sót trong quá trình kiểm chứng. Có thể ông đã phải chịu một mức độ công kích vượt xa những gì một cuộc tranh luận học thuật cần có. Những khả năng ấy có thể cùng tồn tại và cần được làm rõ bằng chứng cứ, thay vì bằng những khẩu hiệu của hai phe.

Bài học lớn nhất từ câu chuyện Jason Arday có lẽ nằm ở đó. Một xã hội công bằng cần cả tiêu chuẩn nghiêm khắc lẫn lòng nhân ái. Nếu thiếu tiêu chuẩn, biểu tượng có thể được dựng lên quá dễ dàng. Nếu thiếu lòng nhân ái, một sai lầm của con người có thể bị biến thành bản án kéo dài vô tận.

Và khi một con người được biến thành biểu tượng, xã hội càng cần nhớ rằng phía sau những dòng tít, những cuộc tranh luận về DEI và những cuộc chiến trên mạng vẫn là một con người với gia đình, bạn bè và những người yêu thương họ.

Đó có lẽ là điều đáng suy ngẫm nhất sau cái chết của Jason Arday.