Khi Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình gặp nhà lãnh đạo Mỹ Donald Trump tại Washington vào thứ Năm, ông đã kêu gọi hợp tác lớn hơn giữa hai nước để tránh "Bẫy Thucydides". Đây là một cụm từ nghe có vẻ học thuật, nhưng lại đi thẳng vào trọng tâm tham vọng của Bắc Kinh trong mối quan hệ này. Và đây không phải lần đầu tiên ông Tập viện dẫn nó: ông đã nêu ý tưởng tương tự khi ông Trump thăm Trung Quốc vào tháng 5.

Thuật ngữ này được nhà khoa học chính trị Graham Allison của Harvard phổ biến vào đầu những năm 2010, dựa trên nhà sử học Hy Lạp cổ đại Thucydides. Luận điểm của ông là: Khi một cường quốc mới nổi thách thức một cường quốc đã có vị thế, xung đột là điều không thể tránh khỏi. Nghiên cứu của Allison cho thấy mô hình này đã lặp đi lặp lại trong suốt lịch sử và ông đã sử dụng khuôn khổ này như một lăng kính để xem xét sự cạnh tranh Mỹ-Trung.

Nói một cách đơn giản, đó là về căng thẳng mang tính cấu trúc. Sự trỗi dậy của Trung Quốc, về mặt kinh tế, công nghệ và quân sự, thách thức sự thống trị lâu đời của Mỹ với tư cách là một siêu cường thế giới. Ngay cả khi không bên nào tìm kiếm đối đầu, rủi ro là chính sự cạnh tranh cũng tạo ra áp lực khó kiểm soát.

Thucydides là ai?

Thucydides là một nhà sử học Hy Lạp vào thế kỷ thứ 5 trước Công nguyên, người đã giải thích cuộc chiến Peloponnesian vào thời của ông là một cuộc đụng độ không thể tránh khỏi giữa Athens, một thành bang đang lên, và siêu cường đã có vị thế lúc bấy giờ là Sparta. Allison đã dựa vào ghi chép này khi ông đặt ra thuật ngữ "Bẫy Thucydides".

Tại sao Tập Cận Bình lại viện dẫn "Bẫy Thucydides"?

Việc ông Tập sử dụng khái niệm này đã có từ ít nhất năm 2014, theo Zichen Wang, một nhà phân tích tại Bắc Kinh, người đã nghiên cứu các lần đề cập trước đây của nhà lãnh đạo này đến khuôn khổ trên. Ông Tập đã sử dụng thuật ngữ này trong cuộc gặp với Tổng thống Joe Biden vào tháng 11 năm 2024 bên lề hội nghị APEC ở Peru.

Thông điệp của nhà lãnh đạo Trung Quốc luôn nhất quán: xung đột không phải là không thể tránh khỏi. Quan điểm của Trung Quốc là hai bên nên tìm cách cùng tồn tại, thường được Bắc Kinh mô tả là "tôn trọng lẫn nhau" và "hợp tác cùng có lợi".

Ngoài ra còn có một góc độ chiến lược. Bằng cách viện dẫn khái niệm này, Bắc Kinh nâng căng thẳng Mỹ-Trung vượt ra ngoài các tranh chấp thương mại hay vấn đề Đài Loan thành một điều lớn hơn - một phép thử mang tính định hình về cách các cường quốc tương tác.

Điều này cũng củng cố vị thế của Trung Quốc là một siêu cường ngang hàng với Mỹ, thay vì là một bên yếu thế hơn. Như ông Tập đã hỏi ông Trump, liệu Trung Quốc và Mỹ có thể "tạo ra một mô hình quan hệ nước lớn kiểu mới" hay không?

Một số người ở Washington thận trọng hơn khi sử dụng thuật ngữ này, thay vào đó các nhà hoạch định chính sách của Mỹ có xu hướng nhấn mạnh đến các cơ chế phòng ngừa và quản lý rủi ro.

Liệu bẫy Thucydides có giải thích được các xung đột khác?

Allison thống kê có 16 trường hợp trong 500 năm qua, trong đó các cường quốc mới nổi đe dọa thay thế các cường quốc thống trị, với 12 trường hợp dẫn đến chiến tranh. Ví dụ, trước Thế chiến I, Đức đã tìm cách khẳng định sức mạnh quân sự của mình đối với châu Âu và tạo ra đế chế riêng ở nước ngoài, làm căng thẳng mối quan hệ với cường quốc hàng đầu thời bấy giờ là Anh. Tương tự, cuộc Chiến tranh Ba mươi năm vào những năm 1600 diễn ra sau những căng thẳng gia tăng giữa các cường quốc Tin lành mới nổi, ban đầu là một tập hợp các nhà nước Đức và Hà Lan, và cường quốc Công giáo đã có vị thế là Đế quốc La Mã Thần thánh.

Allison lập luận rằng khi Trung Quốc trở nên mạnh hơn, nước này sẽ đe dọa thay thế ảnh hưởng của Mỹ, điều này có thể dẫn đến một sự cạnh tranh không lành mạnh và gây ra xung đột vũ trang.

Liệu cái bẫy có phải là không thể thoát ra được?

Không. Các cường quốc trên thế giới có thể cùng tồn tại hòa bình. Trong thế kỷ trước, Mỹ đã vượt qua Anh để trở thành cường quốc quân sự và chính trị lớn, và quá trình chuyển giao diễn ra khá suôn sẻ. Sau khi nước Đức, vốn bị chia cắt sau Thế chiến II, tái thống nhất vào năm 1990, nước này đã giành lại quyền lực đáng kể ở châu Âu mà không gây ra xung đột. Ngay cả Chiến tranh Lạnh cũng cho thấy sự cạnh tranh gay gắt giữa hai siêu cường không nhất thiết phải leo thang thành chiến tranh toàn diện, mặc dù Mỹ và Liên Xô chắc chắn đã đụng độ thông qua các bên ủy nhiệm. Một số nhà phân tích coi Bẫy Thucydides là một sự đơn giản hóa quá mức về nguyên nhân của chiến tranh và tỏ ra hoài nghi về việc sử dụng nó để hiểu mối quan hệ giữa Mỹ và Trung Quốc.

Với sự hỗ trợ của Joe Mathieu, Kailey Leinz, Angus Whitley, và Lucille Liu