Đồng bằng sông Cửu Long đang dần thu hẹp vai trò trên bản đồ doanh nghiệp Việt Nam. Hai thập kỷ trước, cứ 5 doanh nghiệp thì có 1 doanh nghiệp đặt tại khu vực này, tương đương khoảng 22%. Đến năm 2024, tỉ lệ này giảm còn khoảng 7%.

Sự co rút này không đơn thuần là câu chuyện số lượng. Báo cáo Kinh tế thường niên Đồng bằng sông Cửu Long 2025 của VCCI và nhóm nghiên cứu đại học Fulbright chỉ ra một vấn đề mang tính cấu trúc sâu: Hệ sinh thái doanh nghiệp của vùng đang thiếu vắng nghiêm trọng tầng doanh nghiệp quy mô vừa, lực lượng đóng vai trò kết nối và tổ chức chuỗi giá trị. Nhóm này đang chiếm 2% trong cơ cấu doanh nghiệp ở đồng bằng, trong khi nhóm doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ chiếm hơn 90%. 

Khi kim tự tháp rỗng ở giữa

Cấu trúc doanh nghiệp tại Đồng bằng sông Cửu Long mang hình dạng một kim tự tháp lệch. Chiếc đáy rộng với gần 90% là doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ, đỉnh hẹp với số lượng doanh nghiệp lớn hạn chế, và phần giữa, doanh nghiệp quy mô vừa, gần như không đáng kể. Tỉ lệ doanh nghiệp vừa chưa tới 2%, thấp hơn đáng kể so với yêu cầu của một nền kinh tế muốn phát triển theo chiều sâu.

Sự thiếu vắng tầng giữa khiến chuỗi giá trị bị đứt đoạn. Doanh nghiệp lớn thiếu các đối tác vệ tinh đủ năng lực để mở rộng sản xuất và xây dựng chuỗi cung ứng nội địa. Ngược lại, doanh nghiệp nhỏ thiếu lực lượng dẫn dắt để nâng cấp năng lực, tiêu chuẩn hóa sản xuất và tiếp cận thị trường quy mô lớn hơn.

Nghịch lý càng rõ khi soi vào nông nghiệp. Kinh tế nông nghiệp đóng góp hơn 30% GRDP của vùng, nhưng dòng tiền chủ yếu chảy trong khu vực kinh tế hộ gia đình và hợp tác xã nhỏ lẻ, chứ không nằm trong các thực thể kinh doanh có quy mô lớn hơn. Khi “vòng eo” doanh nghiệp vừa bị teo tóp, vùng thiếu hoàn toàn lực lượng trung gian có đủ tài chính và công nghệ để tổ chức lại chuỗi giá trị, kéo nông nghiệp ra khỏi cái bẫy sản xuất thô, giá trị gia tăng thấp.

Vòng xoáy đi xuống

Trong giai đoạn 2015–2025, đồng bằng sông Cửu Long ghi nhận tốc độ tăng trưởng doanh nghiệp thấp nhất cả nước. Khu vực này chính thức rơi vào nhóm có mật độ doanh nghiệp thấp nhất, với tỉ lệ doanh nghiệp gia nhập và rời khỏi thị trường quanh mức 10%, mức thấp kỷ lục, phản ánh sự suy giảm động lực kinh doanh rõ rệt của cả người dân lẫn nhà đầu tư.

Theo phân tích của nhóm nghiên cứu, đây là hệ quả của một vòng xoáy đi xuống kéo dài. Hạ tầng logistics yếu kém khiến chi phí vận chuyển và lưu kho tăng cao, bào mòn lợi nhuận của doanh nghiệp. Khi biên lợi nhuận bị thu hẹp, tiềm năng lợi ích của các dự án đầu tư mới không còn đủ hấp dẫn. Không thu hút được FDI và đầu tư tư nhân quy mô lớn, vùng lại thiếu những doanh nghiệp đầu chuỗi đủ năng lực dẫn dắt tăng trưởng.

Bản đồ kinh tế quốc gia vì thế đang chứng kiến một cuộc “tháo lui âm thầm nhưng nghiêm trọng” của doanh nghiệp vùng hạ lưu sông Mekong, với số lượng ít đi, quy mô không lớn lên, cấu trúc ngày càng mất cân bằng.

Cái bẫy “không thể lớn”

Quan trọng hơn, báo cáo chỉ ra rằng động thái chuyển bậc về quy mô, từ doanh nghiệp siêu nhỏ thành doanh nghiệp nhỏ, hoặc từ doanh nghiệp nhỏ lên doanh nghiệp vừa, tại khu vực này rơi vào trạng thái gần như đóng băng.

Xu hướng thu hẹp quy mô ở nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ xuống nhỏ và siêu nhỏ cao hơn xu hướng mở rộng. Ở nhóm doanh nghiệp vừa và lớn, diễn biến tích cực hơn khi xu hướng doanh nghiệp vừa phát triển thành doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp lớn thu hẹp trở về doanh nghiệp vừa là tương đương nhau. Nhưng điều đó vẫn không đủ để làm dày lên tầng giữa.

Thực trạng này, như tiến sĩ Vũ Thành Tự Anh, trưởng nhóm tác giả báo cáo, khiến “doanh nghiệp rất khó để nâng cấp lên, nhưng rất dễ để rơi xuống.” Điều này dẫn tới một hệ quả là khu vực đồng bằng sông Cửu Long thiếu các doanh nghiệp vừa để nâng đỡ khối doanh nghiệp nhỏ, giúp họ tham gia chuỗi cung ứng.

Khi doanh nghiệp nhỏ không thể lớn lên để lấp đầy khoảng trống ở giữa, các tập đoàn lớn hay doanh nghiệp đầu chuỗi sẽ không có các vệ tinh quy mô vừa đủ năng lực kỹ thuật và sản lượng để ký kết hợp đồng cung ứng dài hạn. Nền kinh tế nội vùng vì thế khó duy trì được mức tăng trưởng bền vững, dễ tổn thương trước các cú sốc về giá cả, thị trường và tiêu chuẩn thương mại.

Từ tăng số lượng sang tái cấu trúc

Để phá vỡ vòng xoáy đi xuống và lấp đầy đoạn giữa của kim tự tháp doanh nghiệp, báo cáo Kinh tế thường niên Đồng bằng sông Cửu Long 2025 đưa ra khuyến nghị: Chuyển trọng tâm chính sách từ gia tăng số lượng doanh nghiệp thuần túy sang cấu trúc lại hệ sinh thái doanh nghiệp.

Ba định hướng được nhóm nghiên cứu đề xuất. Thứ nhất, hỗ trợ doanh nghiệp tư nhân nội địa tích lũy vốn để chuyển bậc quy mô, từng bước hình thành tầng lớp doanh nghiệp vừa có đủ năng lực tổ chức lại chuỗi giá trị và đầu tư vào chế biến sâu, đặc biệt trong các ngành nông nghiệp chủ lực.

Thứ hai, thu hút FDI theo các tiêu chí ưu tiên dự án có tính liên kết, có khả năng hỗ trợ nâng cao năng lực cho doanh nghiệp nội địa thông qua chuyển giao công nghệ, tiêu chuẩn quản trị và hợp đồng cung ứng dài hạn.

Thứ ba, khu vực doanh nghiệp nhà nước tại vùng được khuyến nghị giảm dần các hoạt động công ích phân tán, thay vào đó tập trung nguồn lực đóng vai trò nhà đầu tư nền tảng vào các “cao điểm chiến lược” mà khu vực tư nhân chưa thể tiếp cận. Đó là hạ tầng logistics lạnh liên tỉnh, trung tâm kiểm định chất lượng và hệ thống dữ liệu chuỗi giá trị phục vụ truy xuất nguồn gốc, đáp ứng các tiêu chuẩn thị trường ngày càng khắt khe.

“Thông điệp quan trọng nhất báo cáo năm nay, tôi mong các đại diện địa phương hỗ trợ nâng đỡ cho khối doanh nghiệp vừa để họ có thể lớn lên,” ông Tự Anh nhắn gửi.

Việc giải quyết đồng bộ các nút thắt liên kết nói trên được xem là điều kiện tiền đề để doanh nghiệp vùng đồng bằng sông Cửu Long nâng cao năng lực tuân thủ và thích ứng, đặc biệt khi rủi ro môi trường và khí hậu đang ngày càng gia tăng, thách thức những lợi thế vốn có của vựa lúa quốc gia.

Trong bối cảnh đó, câu chuyện không chỉ là có thêm bao nhiêu doanh nghiệp mới, mà là liệu vùng có thể hình thành được một tầng doanh nghiệp vừa đủ mạnh để kết nối, tổ chức và nâng cấp chuỗi giá trị. Nếu không lấp được khoảng trống này, nguy cơ “kim tự tháp rỗng giữa” tiếp tục kéo lùi tăng trưởng sẽ không chỉ là cảnh báo trong một bản báo cáo thường niên.