Không ít sinh viên đã phản ứng mạnh khi các diễn giả nói về AI như một lực lượng mang tính tích cực đối với thị trường lao động. Phía sau những phản ứng đó là một cảm giác bất an rõ rệt, rằng con đường nghề nghiệp vốn đã nhiều cạnh tranh nay có thể bị thu hẹp thêm bởi công nghệ.

Tâm lý này không khó lý giải. AI đang làm thay đổi cách công việc được tổ chức, phân phối và đánh giá. Nhưng trong quá trình đó, một khía cạnh ít được nhắc đến hơn lại đang nổi lên: AI đang mở rộng khả năng tạo ảnh hưởng cho những người mới bắt đầu sự nghiệp, thay vì chỉ củng cố vị trí của người có thâm niên.

Là một nhà báo 40 tuổi có gần 20 năm kinh nghiệm làm việc trong môi trường truyền thông và nội dung tại Việt Nam, trong phần lớn sự nghiệp của mình, tôi quen với một hệ thống phân tầng khá rõ ràng. Người mới vào nghề bắt đầu từ những nhiệm vụ đơn giản, tiếp cận thông tin từng bước, và phải mất nhiều năm để được giao các công việc có mức độ ảnh hưởng cao hơn. Kiến thức nội bộ, dữ liệu và cả các công cụ làm việc quan trọng đều được phân bổ theo cấp bậc.

Trong cấu trúc đó, thâm niên không chỉ là một chỉ số về kinh nghiệm, mà còn là điều kiện để tiếp cận nguồn lực. Người trẻ cần chứng minh năng lực trong thời gian dài trước khi được tin tưởng giao quyền xử lý các nhiệm vụ quan trọng hơn. Đây vừa là cơ chế vận hành vừa là một dạng “cửa kiểm soát” mang tính văn hóa trong tổ chức.

Cấu trúc này đang thay đổi nhanh hơn nhiều người nghĩ. Với sự phổ biến của các công cụ AI, nhiều nhiệm vụ trước đây cần kinh nghiệm đáng kể giờ có thể được thực hiện bởi bất kỳ ai biết cách sử dụng công nghệ. Tóm tắt tài liệu, phân tích dữ liệu, viết báo cáo sơ bộ, xây dựng kế hoạch cơ bản, tất cả đều trở nên dễ tiếp cận hơn.

Điều này tạo ra một môi trường làm việc nơi ranh giới giữa người mới và người có kinh nghiệm trở nên mờ đi trong một số tác vụ cụ thể. Một người mới có thể hoàn thành những phần việc từng cần nhiều năm đào tạo, chỉ bằng cách khai thác tốt các công cụ hỗ trợ.

Tôi từng quan sát một tình huống trong một dự án tư vấn nội bộ tại doanh nghiệp. Một nhân sự trẻ đã xây dựng một công cụ AI để phân tích dữ liệu chi tiêu marketing của một chiến dịch quy mô lớn. Hệ thống này được huấn luyện dựa trên dữ liệu lịch sử, mức chi theo mùa và các mẫu hiệu quả truyền thông trước đó. Kết quả là công cụ đã phát hiện một số điểm bất thường trong phân bổ ngân sách, những chi tiết mà quy trình kiểm tra thông thường không nhận ra ngay.

Người này mới chỉ ở giai đoạn đầu sự nghiệp, chưa từng tham gia các cuộc họp cấp quản lý, nhưng đóng góp của họ đã tạo ra giá trị tài chính cụ thể cho tổ chức. Trường hợp này cho thấy một sự thay đổi quan trọng: khả năng tạo ảnh hưởng không còn phụ thuộc hoàn toàn vào vị trí trong hệ thống phân cấp.

Ở một ví dụ khác, một nhân sự trẻ đã phát triển một công cụ hỗ trợ ra quyết định đơn giản, kết hợp dữ liệu sở thích khách hàng với thông tin thị trường để đề xuất phương án phù hợp trong lĩnh vực dịch vụ và tiêu dùng. Công cụ này giúp rút ngắn thời gian xử lý thông tin và đưa ra gợi ý có tính thực tiễn cao hơn trong các tình huống lựa chọn.

Nếu không có công cụ đó, năng lực của người này có thể khó được chú ý trong giai đoạn đầu sự nghiệp. Nhưng nhờ khả năng chủ động ứng dụng AI, họ nhanh chóng được nhìn nhận như một nhân tố có giá trị vượt ra ngoài phạm vi công việc thông thường.

Những trường hợp như vậy đang xuất hiện ngày càng nhiều trong các doanh nghiệp tại Việt Nam, từ công nghệ, tài chính đến dịch vụ tiêu dùng. Chúng phản ánh một sự dịch chuyển trong cách tổ chức đánh giá năng lực. Kinh nghiệm vẫn quan trọng, nhưng không còn là yếu tố duy nhất quyết định ai được trao cơ hội tiếp cận các nhiệm vụ có ảnh hưởng lớn.

Dù vậy, nhiều sinh viên và người mới đi làm lại nhìn AI theo hướng ngược lại. Một khảo sát gần đây cho thấy phần lớn người sắp gia nhập thị trường lao động lo ngại AI sẽ thu hẹp cơ hội ở các vị trí khởi điểm. Lo ngại này phản ánh một thực tế rằng nhiều công việc lặp lại đang bị tự động hóa, nhưng chưa phản ánh đầy đủ phần mở rộng của năng lực cá nhân mà AI mang lại.

AI đang làm giảm giá trị của một số kỹ năng mang tính thủ công và quy trình, nhưng đồng thời lại nâng cao giá trị của khả năng tư duy hệ thống, đặt câu hỏi đúng và kết nối thông tin. Những người biết tận dụng công cụ này có thể rút ngắn đáng kể thời gian học việc, đồng thời tiếp cận các nhiệm vụ phức tạp sớm hơn trước đây rất nhiều.

Trong môi trường doanh nghiệp, điều này tạo ra một thay đổi tinh tế nhưng quan trọng. Thay vì chỉ dựa vào thâm niên để phân bổ công việc, tổ chức ngày càng phải chú ý đến tốc độ học hỏi, khả năng sử dụng công cụ và chất lượng đầu ra thực tế. Một người mới có thể tạo ra giá trị đáng kể nếu họ biết khai thác đúng công nghệ.

Tuy nhiên, điều này không làm mất đi vai trò của kinh nghiệm. Những yếu tố như khả năng đánh giá rủi ro, hiểu bối cảnh tổ chức, xử lý tình huống phức tạp và xây dựng quan hệ công việc vẫn cần thời gian để hình thành. AI có thể hỗ trợ xử lý thông tin, nhưng không thể thay thế hoàn toàn năng lực phán đoán được tích lũy qua trải nghiệm thực tế.

Có thể nhìn AI như một bước tiếp nối của những công nghệ từng thay đổi môi trường làm việc trước đây tại Việt Nam. Internet đã mở rộng khả năng tiếp cận thông tin. Email và các nền tảng số thay đổi tốc độ giao tiếp trong tổ chức. Các công cụ phân tích dữ liệu giúp ra quyết định nhanh hơn và dựa trên cơ sở rõ ràng hơn. AI đang đi xa hơn một bước, khi tham gia trực tiếp vào quá trình xử lý và đề xuất phương án.

Điểm khác biệt nằm ở tốc độ và mức độ thâm nhập vào công việc hàng ngày. Những người mới tham gia thị trường lao động không còn phải chờ nhiều năm để đạt đến mức độ hiệu quả nhất định. Nếu biết tận dụng công cụ, họ có thể tạo ra sản phẩm có chất lượng cao ngay từ giai đoạn đầu sự nghiệp.

Ở góc độ này, AI đang tạo ra một nghịch lý đáng chú ý. Những người lo ngại mất cơ hội lại chính là những người đang đứng trước khả năng tiếp cận công cụ giúp họ tiến nhanh hơn bất kỳ thế hệ nào trước đó. Cơ hội không biến mất, mà chuyển sang hình thức khác, gắn với khả năng thích ứng và chủ động học hỏi.

Trong bối cảnh đó, điều quan trọng không phải là hiểu cách nó đang tái định hình công việc. Những người bước vào thị trường lao động hiện nay có thể không còn bị giới hạn chặt chẽ bởi thâm niên như trước. Họ có thể tạo ra giá trị sớm hơn, nếu biết kết hợp giữa năng lực cá nhân và công cụ AI một cách hiệu quả.

Thế hệ lao động trẻ tại Việt Nam đang đứng trước một giai đoạn chuyển tiếp. Đây không phải là sự biến mất của cơ hội, nó chỉ tái phân phối cách cơ hội được tạo ra và ghi nhận. Và trong quá trình đó, AI đang đóng vai trò như một chất xúc tác, giúp những người chủ động thích nghi có thể tiến xa hơn, nhanh hơn, so với những gì các thế hệ trước từng trải qua.