Lịch sử đôi khi rất khó nắm bắt. Nhà văn Nicholson Baker từng nhận xét rằng một cách hữu ích là sắp xếp dòng chảy thời gian thành các giai đoạn kéo dài nhiều năm, có thể là những khoảng lớn như thời kỳ Phục hưng hoặc những giai đoạn gọn gàng như thập niên 1960, để làm nổi bật một mạch chuyện. Baker viết vào năm 2008: "Nếu không có những giai đoạn được đặt tên, dù vụng về hay thiếu chính xác đến đâu, thời gian đã qua sẽ chẳng khác nào một đống hạt lấp lánh trong silo tối tăm."

Nhận định này xuất hiện trong vài tuần ngắn ngủi khi Baker, tiểu thuyết gia từng đoạt Giải của Hội Phê bình Sách Quốc gia, tạm gác mọi việc. Như ông mô tả trong một bài tiểu luận đáng nhớ, ông "gần như biến mất vào màn hình của mình" để trở thành một biên tập viên tận tụy của Wikipedia, một tình nguyện viên như tất cả các biên tập viên Wikipedia khác, với tên người dùng "Wageless".

Ngày nay, thật khó tìm lại những suy ngẫm của Baker về thời gian chưa được sắp xếp. Từng là một phần quan trọng trên trang Wikipedia về "Phân kỳ lịch sử", những đoạn viết đó biến mất vào năm 2010, khi một biên tập viên tên Geekdiva quyết định loại bỏ những hình ảnh giàu sức gợi và thay thế bằng ngôn ngữ giản dị về "các sự kiện rời rạc" cùng những "khuôn khổ" cần thiết để hiểu chúng. Đến thời điểm đó, Baker đã trở lại với công việc viết lách chuyên nghiệp, một hoạt động khác biệt hoàn toàn với việc đóng góp cho Wikipedia. Như ông giải thích trong chính bài tiểu luận nói trên, văn phong trên Wikipedia "phải hơi phẳng, hơi chung chung, công bằng, cô đọng, không mang tính quảng bá và trung lập".

Ngay cả khi đã hiểu cách Wikipedia vận hành, chứng kiến những câu văn tinh tế của Baker bị đập vụn vẫn có thể khiến người ta nhăn mặt. Wikipedia, sản phẩm của sự dồi dào máy tính và phần mềm sáng tạo cho phép nhiều người cùng viết trên quy mô lớn, đơn giản là quá mạnh để một cá nhân có thể đánh bại.

Sự chuyển đổi từ lối viết mang dấu ấn cá nhân sang hình thức giao tiếp khách quan, dễ đọc là chủ đề ngầm trong cuốn lịch sử quy mô lớn mới của Richard Cooke về Wikipedia, The Last Best Place on the Internet. Cuốn sách ra mắt đúng vào thời điểm thuận lợi, giữa lúc các chatbot AI chuyên giải thích thế giới đang trỗi dậy. Việc chấp nhận phán đoán của chatbot có ý nghĩa gì? Có phải việc giao phó hiểu biết của chúng ta về thế giới cho máy móc là lý do chúng ta tin rằng cuối cùng chúng sẽ hủy diệt nhân loại? Hay điều đó đã bắt đầu xảy ra?

Theo cách Cooke kể lại, Wikipedia là một bước đệm đưa chúng ta đến thời điểm hiện tại, không phải vì 7 triệu bài viết bằng tiếng Anh, chứa 5 tỉ từ, là nguồn tài liệu đào tạo quan trọng cho các mô hình ngôn ngữ lớn như ChatGPT và Claude. Thay vào đó, ông nhấn mạnh việc Wikipedia từ chối một cách triệt để vai trò của chuyên gia và truyền thống. Trang web này loại bỏ những dấu hiệu tin cậy thông thường, như các bài nghiên cứu có chữ ký, một hội đồng cố vấn, một đội ngũ kiểm chứng thông tin hay những bộ sách đóng bìa da với mép trang mạ vàng, để chỉ tập trung vào câu chữ và các nguồn dẫn chứng cho những câu chữ đó. Chỉ trong vài năm, Wikipedia đã trở thành cơ quan phân xử sự thật trực tuyến bất ngờ và không thể tranh cãi. Việc đột ngột, mù quáng chấp nhận lời của một chatbot dường như cũng không phải bước chuyển quá lớn.

Vào thời điểm bắt đầu, khoảng năm 2000, có rất ít dấu hiệu cho thấy Wikipedia sẽ trở nên quan trọng đến vậy. Những người sáng lập, Jimmy Wales và Larry Sanger, lần lượt là những người say mê triết học đến từ Alabama và Alaska, cùng đặt ra những câu hỏi lớn. Cooke lần ngược mối quan tâm của họ đối với việc xây dựng một bách khoa toàn thư trực tuyến về Voltaire và Diderot, những người sáng lập Encyclopédie của Pháp. Hai người tin rằng "một tuyển tập những sự thật được xuất bản có thể tái định hình thế giới".

Ngay từ đầu, Wales đã đưa ra một tuyên bố sứ mệnh ngắn gọn và đầy lý tưởng: "Hãy hình dung một thế giới nơi mọi người trên hành tinh đều được tự do tiếp cận toàn bộ tri thức của nhân loại." Nhưng ông ở rất xa Thung lũng Silicon và không có các mối quan hệ cần thiết để biến giấc mơ đó thành hiện thực. Điều Wales có là một công ty truyền thông trực tuyến quy mô nhỏ mang tên Bomis, từ viết tắt của Bitter Old Men in Suits, đang thu hút khán giả bằng nội dung khiêu dâm nhẹ cùng nhiều lĩnh vực quan tâm khác. Kế hoạch ban đầu là xuất bản một bách khoa toàn thư mang tên Nupedia như một phần trong danh mục đa dạng của công ty.

Wales mời Sanger tham gia, còn Sanger tuyển các học giả tình nguyện đóng góp cho dự án. Cùng nhau, họ thiết lập quy trình kiểm duyệt gồm 7 giai đoạn, khó khăn đến mức trong 5 tháng đầu tiên chỉ có một bài viết, về tính phi điệu trong âm nhạc, được xuất bản. Cooke viết: "Nếu thất bại bớt thảm hại hơn, Nupedia có thể đã lê bước thêm nhiều năm, nhưng đây không phải thời kỳ dư dả để những dự án thua lỗ có thể được nuông chiều."

Để tiết kiệm chi phí trong thời kỳ bong bóng dot-com sụp đổ, Nupedia từ bỏ những quy định nghiêm ngặt để chuyển sang mô hình do người dùng tạo ra. Đó là năm 2001, thời kỳ Web 2.0 trỗi dậy và chuyển phần lớn công việc của nhân viên được trả lương sang cho những người dùng không được trả công. Năm sau, Sanger bị sa thải khỏi vị trí tổng biên tập. LinkedIn ra mắt trong cùng năm đó, MySpace vào năm 2003, Facebook vào năm 2004 và YouTube vào năm 2005. Cách Wikipedia tiếp cận nội dung do người dùng tạo ra sẽ mang tính độc đáo. Thay vì để từng cá nhân chia sẻ sản phẩm của mình, mô hình này tập hợp các cộng tác viên cùng xây dựng một thứ gì đó bằng phần mềm.

Phần mềm đó có tên WikiWikiWeb, bắt nguồn từ một từ trong tiếng Hawaii có nghĩa là nhanh, từng gây chú ý vì cho phép bất kỳ ai có quyền truy cập vào một trang web đều có thể thay đổi trang đó mà không cần phê duyệt. Theo lời Ward Cunningham, người tạo ra phần mềm, một wiki "mô phỏng rất sát một cuộc thảo luận bằng lời nói", nhưng "có thêm đặc tính là duy trì được nội dung". Duy trì dưới dạng văn bản cho đến khi bị thay đổi lần nữa. Vì wiki ghi lại mọi chỉnh sửa dưới dạng một liên kết riêng, việc đảo ngược một hành động phá hoại hoặc xóa bỏ những câu văn hoa mỹ cũng đơn giản như nhấp vào phiên bản trước đó mà người dùng ưa thích. Tạo một bài viết mới cũng chỉ cách một cú nhấp chuột. Wikipedia tiếng Anh đạt 500.000 bài viết vào đầu năm 2004 và đến cuối năm đó đã tăng gấp đôi lên 1 triệu bài.

Sự quan tâm đầy trân trọng mà Cooke dành cho Cunningham và những nhà tư tưởng có ảnh hưởng đến ông là một trong nhiều ví dụ cho thấy cuốn sách đã theo đuổi hiệu quả những nhánh câu chuyện bất ngờ. Cooke kể lại ý tưởng về wiki xuất hiện từ các cuộc thảo luận giữa một nhóm bạn, những người tin rằng, theo lời một thành viên trong nhóm, máy tính "không nên chỉ dành cho tầng lớp tư tế gồm các lập trình viên. Chúng tôi đã nghĩ rằng, 'Điều này có thể mang lại lợi ích gì cho giáo viên, y tá và những người cần nó?'"

Một ảnh hưởng khác là HyperCard, một ứng dụng của Apple mà người tạo ra nó đã nảy ra ý tưởng trong lúc sử dụng LSD. Nhà phát triển phần mềm này hồi tưởng: "Trong làn sương mù của ma túy, tôi nghĩ về mối quan hệ giữa trí tuệ và tri thức." Cooke viết tiếp: "Ông muốn biết tại sao tri thức của con người thường vẫn thưa thớt và tách biệt như ánh sao, trong khi đáng lẽ nó phải tụ lại như ánh đèn đường?"

Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng nhanh chóng của Wikipedia không chỉ là vấn đề phần mềm. Thời điểm đó hoàn toàn phù hợp. Trong những ngày đầu, Google cần kết quả tìm kiếm và Wikipedia gần như chỉ cung cấp điều đó. Cooke viết: "Vào khoảng năm 2002, lượng thông tin kỹ thuật số tồn tại đã vượt qua lượng thông tin tương tự tồn tại."

Wikipedia cũng từng vấp phải những thất bại nghiêm trọng, trong đó có câu chuyện lạnh người về vụ phá hoại khiến bài viết về John Seigenthaler trên Wikipedia khẳng định sai trong nhiều tháng vào năm 2005 rằng ông có liên quan bằng cách nào đó đến vụ ám sát người bạn thân Robert F. Kennedy, cũng như John F. Kennedy. Sự việc này mở ra một kỷ nguyên mới về trách nhiệm giải trình và yêu cầu liệt kê nguồn, trong đó thường xuyên sử dụng nhãn "cần dẫn nguồn" khi một bài viết không đưa ra bằng chứng cho các tuyên bố của mình.

Cooke viết rằng từ năm 2001 đến năm 2008, Wikipedia tăng trưởng theo cấp số nhân. Những ngày này, lượng độc giả thực tế đang thu hẹp, một diễn biến được cho là có liên quan đến các chatbot AI. Khi Wikipedia giúp các câu trả lời của chatbot ngày càng toàn diện, ngày càng ít người rời khỏi mô hình ngôn ngữ lớn để tự mình đọc các trang Wikipedia. Cooke và những người khác cho biết họ lo rằng công chúng có thể sẽ quên mất rằng Wikipedia thậm chí còn tồn tại.

Nỗi lo này liên quan đến một trong những đổi mới lớn của phần mềm wiki: Nó che giấu những người thực hiện công việc, tạo ra một dạng trí tuệ như lời sấm truyền. Các mục từ trên Wikipedia không có tên tác giả. Quá trình trao đổi qua lại khi viết thường diễn ra dưới những bút danh trên các trang Thảo luận riêng biệt, nơi rất ít người ghé thăm. Sự phân tách này vô cùng giá trị, cô lập những người thích tranh luận khỏi những người sáng tạo để giữ trọng tâm ở điều quan trọng, đó là bài viết chứ không phải những lời khoa trương. Nhưng nó cũng khiến quy trình trở nên khó nhìn thấy. Một nhà phê bình thời kỳ đầu từng gọi Wikipedia là "một bài thực hành chủ nghĩa Mao kỹ thuật số", xét ở cách nó bác bỏ bản sắc cá nhân.

Cooke nỗ lực hết sức để điều chỉnh nhận thức đó, soi sáng những người đóng góp cho Wikipedia. Một biên tập viên dùng bút danh Ttocserp, viết ngược từ Prescott, đã viết 17.000 từ về lịch sử bờ kè sông Thames, một tác phẩm được Cooke ca ngợi là một thiên sử thi đích thực. Cooke đặt câu hỏi: "Người này là ai? Tại sao họ lại làm việc đó?" Ông viết: "Ẩn trong công trình của Ttocserp về những bức tường bên sông Thames là một dòng chữ gợi mở động cơ: 'Có thể sẽ không bao giờ có một lịch sử toàn diện về những bức tường sông Thames.' Nhưng giờ thì đã có."

Cooke cũng làm nổi bật một người có bằng tiến sĩ từ Barnard, từng mặc nhiên đảm nhiệm vai trò tổng biên tập trong những ngày đầu, một nhiếp ảnh gia có tác phẩm được tải lên hơn 5.000 bài viết và một kỹ sư đến từ Tennessee, người đăng những bức chân dung tự chụp về "dương vật siêu nhỏ" của mình. Bầu không khí đậm chất con người này dường như không bị lay chuyển bởi những thay đổi trong lưu lượng truy cập Wikipedia. Mọi người đóng góp vì họ muốn kể những câu chuyện về đời sống con người và Wikipedia cho họ cơ hội lưu giữ những câu chuyện đó. Họ đặt ra tiêu chuẩn cao cho Wikipedia vì muốn những gì mình viết được xem trọng.

Vì vậy, dù có thể rất khó tìm thấy bất kỳ câu văn nào của Nicholson Baker trên Wikipedia, trang web này vẫn lấp lánh tính nhân văn của ông. Trên các trang Thảo luận và những nơi khác, ông bảo vệ những nhà văn ít được biết đến mà các Wikipedian khác cho là không xứng đáng có một bài viết riêng, gồm nhà thơ theo trường phái hình thức A.M. Juster, nhà văn Cape Verde Yolanda Morazzo và Richard Denner, người bị một số người xem nhẹ vì chủ yếu viết những cuốn sách mỏng. Có lẽ nhờ vị thế văn chương của Baker, những bài viết đó không chỉ còn tồn tại mà còn được phát triển sâu hơn.

Trong những trường hợp hiếm hoi khi ông thua trong một cuộc tranh luận về "độ nổi bật", chẳng hạn tranh luận liên quan đến một nông dân Anh thế kỷ 16 tên Simon Dodsworth, Baker đưa ra một tầm nhìn cho dự án hoàn toàn đối lập với một chatbot AI suy nghĩ hiệu quả. Baker viết: "Một trong những điều đáng chú ý về Dodsworth đối với một nhà sử học là ông không đáng chú ý. Ông chỉ là một người thuộc một tầng lớp xã hội nhất định, từng chiến đấu trong một trận đánh. Hãy giữ lại và nuôi dưỡng những công trình như thế này."