Chỉ trong vòng 10 tháng, Quanergy Systems Inc., nhà sản xuất thiết bị cảm ứng và phần mềm công nghệ cao ra mắt thị trường chứng khoán và đệ đơn phá sản. Fast Radius Inc., một công ty in 3D, thì được chín tháng. Hãng bán lẻ trực tuyến khởi nghiệp Enjoy Technology Inc. kéo được tám tháng rưỡi trước khi đóng cửa.

Điểm chung của các công ty này làm cách thức lên sàn niêm yết. Thay vì cách thức thông thường là bán cổ phần trong một đợt chào bán lần đầu ra công chúng, công ty thực hiện thương vụ sáp nhập với công ty mua lại có mục đích đặc biệt (SPAC). Một SPAC là một công ty bình phong được niêm yết nhưng không làm ăn gì ngoài tìm cách sáp nhập với một công ty khác, công ty sáp nhập kia sau đó sẽ được thừa kế tư cách niêm yết của công ty bình phong. Những thương vụ như vậy từng là mốt thời thượng ở phố Wall trong thời đại dịch song hiện giờ ngày càng nhiều doanh nghiệp niêm yết theo cách này đã phá sản. Điều này cho thấy cuộc chơi SPAC đậm chất đầu cơ.

Hãng cung cấp dịch vụ internet Starry Group Holdings Inc. ngày 20.2 là đơn vị gần nhất phải cầu viện các chủ nợ. Đây là công ty thứ tám trong nhóm niêm yết trên sàn theo hình thức SPAC làm ăn lụn bại, kể từ tháng 6.2022. Xu hướng đó nhiều khả năng chỉ mới bắt đầu. Gần 100 công ty niêm yết kiểu này không còn đủ tiền để trang trải chi phí trong năm tới, theo dữ liệu tổng hợp của Bloomberg. Đó là chưa kể 73 công ty hiện đang giao dịch với giá dưới một đô la Mỹ một cổ phần, nghĩa là có nguy cơ bị hủy niêm yết khỏi những sàn giao dịch lớn như sàn giao dịch Chứng khoán New York và Nasdaq. Do giá cổ phiếu cơ sở của hầu hết các công ty SPAC trước sáp nhập là 10 đô la, mức giá dưới một đô la đồng nghĩa nhà đầu tư chịu lỗ 90% khi mua và nắm giữ cổ phiếu công ty bình phong.

“Giá trị sụt giảm ghê gớm”, Dan Zwirn, đồng sáng lập Arena Investors LP, một công ty đầu tư tập trung vào mua nợ, bình luận. Theo Zwirn, các công ty SPAC gặp khó khăn thường có hai loại: doanh nghiệp hoàn toàn mang yếu tố đầu cơ, hoặc doanh nghiệp cũng khá, nhưng bị định giá quá cao. Doanh nghiệp đầu cơ thì sẽ phá sản hoặc lặng lẽ biến mất, trong khi doanh nghiệp thật sự có thể được bán với giá thấp, theo ông. Tới giờ, ít nhất 12 công ty sáp nhập kiểu SPAC đã đồng ý với các khoản mua đứt nhỏ hơn giá trị khi mới niêm yết, theo dữ liệu của Bloomberg.

Dù SPAC đã tồn tại hàng thập kỷ, các công ty này lên ngôi trong đợt thị trường chứng khoán khởi sắc giai đoạn 2020-2021, bên cạnh thị trường tiền crypto và meme. Còn gọi là công ty séc khống, SPAC không hoạt động gì hết, đơn giản là huy động tiền để niêm yết với mục tiêu tuyên bố rõ là mua lại một doanh nghiệp khác trong một khoảng thời gian cụ thể. Quan điểm chung cho rằng SPAC là cách nhanh và dễ dàng hơn để đưa những công ty công nghệ tiên tiến lên sàn, tránh được các rào cản pháp lý và quy định với kiểu IPO truyền thống. (Ủy ban Chứng khoán Mỹ hiện đang cân nhắc những quy định chặt chẽ hơn với SPAC).

Nhà tài trợ có thể kiếm được nhiều tiền từ công ty SPAC, do họ nhận được một phần chia cổ phiếu lớn ở công ty mới niêm yết nếu chốt được thỏa thuận. Trong khi đó, những nhà đầu tư tham gia sớm, thường là các quỹ phòng hộ và những định chế tài chính khác, có được vị thế tốt, an toàn. Nguyên nhân là do mỗi chứng quyền trị giá 10 đô la của một SPAC có thể được quy đổi thành cổ phiếu với lãi suất thường là khoảng 1,5% trước khi sáp nhập. Ngoài ra còn có thêm phần khuyến mãi: “bảo đảm” quyền cho người nắm giữ cổ phiếu được mua nhiều cổ phiếu hơn với giá rẻ nếu mọi chuyện suôn sẻ.

Nhưng thỏa thuận ít rủi ro với các quỹ phòng hộ không phải là điều lôi kéo nhà đầu tư cá nhân bỏ tiền cho những công ty séc khống. Các công ty sáp nhập mục tiêu thường đưa ra những dự báo hết sức lạc quan về tăng trưởng doanh thu và lợi nhuận. Và với hy vọng đầu tư sớm vào một số doanh nghiệp mới mẻ hấp dẫn, nhà đầu tư cá nhân sẽ mua cổ phiếu SPAC trước vụ sáp nhập dự kiến, hay ngay sau đó - đôi khi họ trả giá cao hơn 10 đô la nhiều. Công ty SPAC sáp nhập bằng tiền của công chúng - với những hãng xe điện khởi nghiệp, hãng phát triển thuốc giai đoạn đầu và một loạt các công ty khác hứa hẹn sẽ làm thay đổi thế giới.

Đôi khi cũng ổn nếu nhà đầu tư cá nhân chọn đúng: Công ty SPAC Diamond Eagle Acquisition Corp. đã vượt mốc 17 đô la một cổ phiếu trước khi sáp nhập với DraftKings Inc., công ty cá cược thể thao trực tuyến, vào đầu năm 2020. Rồi cổ phiếu của hãng, được đặt tên lại là DraftKings, tăng vọt lên mức đỉnh 74 đô la trong năm tiếp theo. (Hiện giá là khoảng 19 đô la).

Cơn sốt tăng lên, và ngày càng nhiều tiền đổ về. Những giám đốc quỹ nổi tiếng, cựu chính trị gia và người nổi tiếng xếp hàng để khởi động các công ty séc khống mới. Trong giai đoạn 2020-2021, hơn 850 công ty SPAC đã huy động được khoảng 245 tỉ đô la để săn lùng các thỏa thuận mua lại. Chất lượng của những đợt chào bán mới nhanh chóng giảm. Nhà tài trợ lựa chọn các vụ mua lại ngày càng có tính đầu cơ và vất vả tìm kiếm những thỏa thuận xứng đáng. Rồi năm 2022, lãi suất bắt đầu tăng và thị trường xuống dốc. Ngày nay, tuyệt đại đa số các công ty niêm yết thành lập từ một SPAC mua lại một công ty khác - đôi khi được Phố Wall gọi là “de-SPAC” - đang giao dịch dưới mốc 10 đô la và phải đợi nhiều năm nữa mới có lợi nhuận.

“Rất nhiều vấn đề với các công ty de-SPAC nằm ỡ chỗ họ còn tương đối mới mẻ, tập trung vốn, và rủi ro hơn thị trường nói chung,” Usha Rodrigues, giáo sư luật ở Đại học Georgia và một trong những chuyên gia học thuật hàng đầu về SPAC, nói. “Không thể nào có bằng ấy công ty tư nhân sẵn sàng để niêm yết trên các thị trường đại chúng”.

Nhiều công ty bị thiệt hại do làn sóng thu hồi tiền mặt. Khi các nhà đầu tư SPAC không thích cuộc sáp nhập sắp diễn ra hay đơn giản là muốn lấy lại tiền, họ có thể đổi cổ phiếu trước khi thỏa thuận mua lại diễn ra. Trong năm qua, một công ty SPAC trung bình có hơn 80% cổ phần bị bán đổi lấy tiền mặt, theo dữ liệu của Bloomberg, so với tỉ lệ dưới 10% vào đầu năm 2021. Những vụ bán ra lấy tiền mặt này đồng nghĩa công ty sẽ huy động được ít tiền mặt hơn từ thỏa thuận sáp nhập.

Trong trường hợp Starry Group, công ty từng hy vọng huy động được 450 triệu đô la khi sáp nhập với FirstMark Horizon Acquisition Corp. hồi tháng 3 năm ngoái, với giả định không nhà đầu tư SPAC nào thu hồi lại tiền. Nhưng các cổ đông của FirstMark chọn cách chuyển hơn 90% cổ phần SPAC thành tiền khi thông qua vụ sáp nhập. Dù các nhà đầu tư khác cũng bỏ tiền vào, xong số tiền mới huy động của Starry Group còn lại hơn 155 triệu đô la, theo các tài liệu ở tòa. Công ty niêm yết được khoảng 11 tháng và giờ đang lên kế hoạch bán đứt để tránh phá sản hay trả tiền cho chủ nợ bằng cổ phiếu mới.

“Đó chỉ là một câu chuyện mang tính cảnh báo,” Greg Martin, đồng sáng lập Rainmaker Securities LLC, chuyên hỗ trợ các giao dịch thứ cấp cho doanh nghiệp tư nhân, nói về các SPAC nói chung. “Khi thương vụ tốt quá sức tưởng tưởng tượng, thì nó quả là khó có thật. Rõ ràng là khi bạn nhìn vào định giá của một số công ty ra đời từ các nhà tài trợ SPAC, nó không hề bền vững.”