Gần 98% doanh nghiệp đang hoạt động tại Việt Nam thuộc nhóm nhỏ và vừa (SME). Nhưng chính đặc điểm này cũng tạo ra một nghịch lý: Dòng vốn xanh toàn cầu có thể dồi dào song khó tìm được đường vào những dự án quá nhỏ.

Số liệu từ FiinGroup, dư nợ tín dụng xanh của Việt Nam, tính tới hết năm 2025, đạt khoảng 32 tỉ USD. Dù duy trì tốc độ tăng trưởng kép trên 17% trong 5 năm trở lại đây, song tín dụng xanh chỉ tương đương 4,6% tổng dư nợ toàn hệ thống. Trong khi đó, dư nợ trái phiếu xanh, xã hội, bền vững (ESG) và các công cụ liên quan mới đạt khoảng 1,1 tỉ USD, tương đương 0,2% GDP.

Khi đặt cạnh các nước trong khu vực, con số còn khá khiêm tốn. Thị trường trái phiếu bền vững của Việt Nam chỉ bằng 3,4% của Singapore và 3,1% của Thái Lan. Có nhiều nguyên nhân cho thấy Việt Nam vẫn đang “tụt lại” so với các nước trong việc thu hút dòng vốn xanh. Trong số đó, mấu chốt nằm ở sự trống vắng của các dự án có khả năng tài chính (bankability). Song, rào cản mà ít được bàn tới là quy mô các dự án xanh của Việt Nam còn “khá khiêm tốn”.

Theo ông Nguyễn Quang Thuân, Chủ tịch Điều hành FiinGroup và FiinRatings, đối với công cụ trái phiếu, các giao dịch thường cần đạt quy mô từ 10 triệu USD trở lên. Nếu quy mô quá nhỏ, chi phí vốn vay sẽ tăng đáng kể. 

“Đối với các dự án nhỏ, nếu nhà đầu tư nhận mức lãi suất 7%, nếu cộng các chi phí khác, tổng chi phí mà doanh nghiệp phải trả thực tế lên mức 10%,” ông Thuân nói tại Hội nghị Tài chính Xanh Việt Nam được tổ chức bởi Ngân hàng TMCP Nam Á (Nam A Bank) và FiinGroup vào ngày 6.8. “Với khoản vay dưới 5 triệu USD, tín dụng từ ngân hàng sẽ phù hợp hơn.”

“Dù là 5 triệu USD, 15 triệu USD hay 100 triệu USD, mức độ thẩm định cơ bản tương đối giống nhau,” ông Nishant Kumar, Giám đốc điều hành Đầu tư châu Á tại GuarantCo và Trưởng bộ phận phụ trách thị trường châu Á của Private Infrastructure Development Group, giải thích. “Chúng tôi thường tìm kiếm dự án có quy mô từ 70 triệu USD trở lên.”

Khi phát hành trái phiếu, doanh nghiệp cần chịu chi phí kiểm toán sử dụng vốn, soạn hồ sơ, xếp hạng tín nhiệm và đánh giá xanh. Hiểu đơn giản, nếu chi phí cố định bằng nhau, chi phí trên mỗi đồng vốn của giao dịch 10 triệu USD sẽ cao gấp 10 lần giao dịch 100 triệu USD. Hơn nữa, nếu các khoản nợ có nhãn xanh còn phải bổ sung chi phí xây dựng khung sử dụng vốn, đánh giá độc lập và báo cáo kiểm kê sau phát hành. 

Khi chi phí vốn xanh còn cao, việc tiếp cận các quỹ đầu tư và các định chế quốc tế trở nên khó khăn. Ngân hàng vẫn là lựa chọn phù hợp cho doanh nghiệp SME. Nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ cùng các dự án phân tán, không đủ khả năng để tự gánh một quy trình cồng kềnh từ hồ sơ, đánh giá tín nhiệm đến cơ chế báo cáo riêng. Vì vậy, với năng lực xếp hạng tín dụng, ngân hàng trở thành nơi đánh giá rủi ro của doanh nghiệp và cả dự án của doanh nghiệp. 

Theo thống kê của IFC, có gần 90% tổng nguồn vốn xanh hiện nay chảy qua các trung gian tài chính là ngân hàng. Điều này cho thấy ngân hàng là "cửa ngõ" gần như bắt buộc để doanh nghiệp tiếp cận các dòng vốn bền vững quốc tế.

Theo ông Võ Hoàng Hải, Phó Tổng Giám đốc Nam A Bank, vốn xanh của ngân hàng chiếm tỷ trọng lớn vì các điều khoản “có thể được thương lượng”. Từ đầu năm 2026 tới nay, ngân hàng này huy động gần 350 triệu USD từ các tổ chức tài chính quốc tế. 

Trong khi đó, các khoản vay xanh có tính linh hoạt cao hơn trái phiếu. Ngân hàng vừa có thể đáp ứng yêu cầu từ bên cấp vốn, vừa đồng hành với doanh nghiệp trong quá trình triển khai dự án. Theo ông Hải, nếu ngân hàng và doanh nghiệp cùng sử dụng một hệ tiêu chuẩn ngay từ giai đoạn thiết kế dự án, việc đánh giá và cấp chứng nhận có thể diễn ra trong khoảng hai đến ba tháng. Với dự án đã vận hành hoặc phải cải tạo nhiều hạng mục, quá trình này có thể kéo dài hơn một năm.

“Vay vốn xanh từ ngân hàng có tính linh hoạt cao hơn,” ông Hải nói. “Ngân hàng và doanh nghiệp có thể thương lượng với nhau.”

Trong báo cáo công bố vào năm 2023, IFC chỉ ra việc đầu tư gián tiếp qua các định chế tài chính giúp vốn xanh tiếp cận những khách hàng nhỏ mà tổ chức này khó tài trợ trực tiếp. Ngân hàng hàng sử dụng hệ thống xếp hạng tín dụng và dữ liệu dòng tiền để đánh giá đồng thời rủi ro doanh nghiệp và tính khả thi của dự án.

Với đặc thù của dòng vốn huy động ngắn hạn và cho vay dài hạn, các ngân hàng đối mặt với rủi ro kỳ hạn. Mức lãi suất thường chỉ cố định 2-3 năm đầu, trong khi các năm còn lại doanh nghiệp sẽ đối mặt với mức lãi suất thả nổi. Với môi trường lãi suất biến động, ngân hàng buộc phải điều chỉnh lãi suất để đảm bảo biên lãi ròng, doanh nghiệp từ đó đối mặt với việc chịu lãi vay tăng cao.

Cho tới nay, dòng vốn xanh vẫn “ưu ái” ngân hàng. Tuy nhiên, ngân hàng không phải là cửa ngõ duy nhất của mọi khoản vốn xanh. Với các doanh nghiệp SME, tín dụng ngân hàng có thể là điểm khởi đầu. Nhưng khi doanh nghiệp chứng minh được khả năng tạo dòng tiền ổn định và hồ sơ minh bạch, khả năng huy động vốn vẫn còn rộng mở.