Những đòn tấn công và trả đũa chưa có hồi kết

Rạng sáng ngày 20.3, còi báo động vang lên khắp Tel Aviv. Hệ thống phòng không Israel khai hỏa đánh chặn loạt tên lửa Iran phóng vào lãnh thổ, tiếng nổ dội khắp thành phố. Chỉ vài giờ sau, quân đội Israel xác nhận đã phản công, tấn công nhằm vào điều họ gọi là "cơ sở hạ tầng của chế độ khủng bố Iran" tại Tehran, theo Reuters.

Đây là vòng xoáy mới nhất trong cuộc chiến khai mào từ ngày 28/2, khi Mỹ và Israel phát động cuộc tấn công chung vào Iran. Kể từ đó hàng nghìn người đã thiệt mạng, chủ yếu tại Iran và Lebanon. Xung đột không còn bó hẹp trong biên giới hai bên mà đang lan rộng khắp Trung Đông theo tốc độ mà ngay cả Washington cũng không lường trước.

Đêm thứ Năm trước đó, Iran đã đánh trúng khu công nghiệp Ras Laffan của Qatar, nơi xử lý khoảng một phần năm sản lượng khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu, gây thiệt hại có thể mất nhiều năm để khắc phục. Cảng chính của Saudi Arabia trên Biển Đỏ, tuyến mà Riyadh đang dùng để chuyển hướng xuất khẩu nhằm tránh eo biển Hormuz bị phong tỏa, cũng trở thành mục tiêu trong cùng ngày. Kuwait thông báo một nhà máy lọc dầu bị tấn công bằng máy bay không người lái. Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất ghi nhận "mối đe dọa tên lửa" ngay trong buổi sáng người Hồi giáo bắt đầu lễ Eid al Fitr.

Bức tranh toàn cảnh mà Reuters phác họa cho thấy một thực tế rõ ràng: Iran vẫn đang giữ đủ năng lực để tấn công có hệ thống vào huyết mạch năng lượng của cả khu vực, bất chấp chiến dịch quân sự mà Washington tuyên bố đã phá hủy phần lớn năng lực quân sự của Tehran.

Cú sốc năng lượng lớn nhất lịch sử

International Energy Agency đánh giá đây là gián đoạn nguồn cung lớn nhất trong lịch sử thị trường dầu mỏ. Khoảng một phần năm lượng dầu toàn cầu vẫn đang bị tê liệt khi eo biển Hormuz, tuyến vận chuyển huyết mạch của thế giới, chịu sức ép liên tục từ các hoạt động quân sự của Iran trong khu vực.

Dầu Brent có lúc chạm 119 đô la mỗi thùng. Giá khí đốt tại châu Âu tăng tới 35% sau khi Qatar cảnh báo thiệt hại tại các nhà máy LNG có thể mất nhiều năm để khắc phục. Giá xăng tại Mỹ tăng gần một đô la mỗi gallon kể từ khi các cuộc tấn công bắt đầu, Bloomberg đưa tin. Giá xăng không chì trung bình theo khảo sát toàn quốc đã tăng hơn 80 cent so với thời điểm tháng trước khi ông Trump còn chỉ trích người tiền nhiệm vì để giá năng lượng leo cao.

Làn sóng tác động lan ra ngoài bơm xăng. Nông dân đang gánh chịu thuế quan lo ngại giá phân bón tăng thêm. Các hãng hàng không cảnh báo giá nhiên liệu bay tăng sẽ kéo theo giá vé cao hơn trong mùa hè. Federal Reserve khó có thể hạ lãi suất như kỳ vọng do lo ngại lạm phát năng lượng, theo Bloomberg. Ngành năng lượng toàn cầu đang lo ngại một làn sóng thiệt hại kinh tế lớn đang hình thành khi nhiều quốc gia và doanh nghiệp có thể áp dụng hạn chế xuất khẩu.

Trong khi đó, các tuyến ống thay thế mà Washington từng kỳ vọng sẽ giảm tải cho Hormuz đã không phát huy tác dụng như mong đợi. Năng lực hạn chế của các tuyến ống Saudi Arabia và UAE cộng với nguy cơ chính các tuyến này cũng trở thành mục tiêu tấn công đã khiến kỳ vọng ban đầu không thành hiện thực, Bloomberg dẫn lại nhận định từ các cố vấn Nhà Trắng.

Trump trong vòng xoáy mâu thuẫn

Cuộc chiến tại Iran đang đẩy Donald Trump vào thế tiến thoái lưỡng nan mà ông không dễ thoát ra, Bloomberg nhận định.

Ngay sau khi Israel tấn công mỏ khí South Pars, ông lên mạng xã hội tuyên bố Mỹ không biết trước kế hoạch và cảnh báo có thể nhắm mục tiêu vào Iran nếu các đòn trả đũa tiếp diễn. Nhưng chỉ vài giờ trước đó, các nguồn tin tại Washington đã xác nhận Mỹ thực ra đã được thông báo về cuộc tấn công dù không trực tiếp tham gia. Tại Israel, các quan chức cũng khẳng định ông Trump biết rõ và có ảnh hưởng đáng kể tới việc lựa chọn mục tiêu trong suốt cuộc chiến. Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu về sau tuyên bố đã đồng ý với đề nghị của Trump tạm dừng các cuộc tấn công tương tự, dù chưa rõ điều đó có đủ để ngăn Iran tiếp tục leo thang.

Những thông điệp mâu thuẫn liên tục này, theo Bloomberg, đang khiến thị trường thêm bất ổn và làm dày thêm lớp nghi ngờ từ phía đồng minh. Tại châu Âu, các lãnh đạo bày tỏ thất vọng vì Trump chưa đưa ra tiêu chí rõ ràng về thời điểm kết thúc xung đột. Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi phản ứng lạnh nhạt khi ông nhắc tới vụ Trân Châu Cảng trong một cuộc trao đổi, làm căng thẳng quan hệ thêm trầm trọng. Nỗ lực kêu gọi đồng minh hỗ trợ hộ tống tàu dầu qua Hormuz cũng thất bại, khiến Trump phải đơn phương từ bỏ sáng kiến đó.

Chỉ vài giờ sau khi ông đe dọa tấn công mỏ khí South Pars, Bộ trưởng Tài chính Mỹ lại phát tín hiệu có thể nới lỏng trừng phạt đối với một phần dầu Iran nhằm hạ nhiệt thị trường, một sự đảo chiều rõ rệt về thông điệp, theo Bloomberg. Thị trường không phản ứng nhiều với việc Trump ban hành miễn trừ pháp lý cho tàu nước ngoài vận chuyển nhiên liệu giữa các cảng Mỹ. Các kế hoạch hỗ trợ bảo hiểm cho tàu tại Hormuz vẫn chưa được triển khai trong khi nguy cơ bị tấn công khiến chủ tàu tiếp tục e ngại. Ông cũng thay đổi lập trường nhiều lần về việc xả dầu từ kho dự trữ chiến lược trước khi quyết định thực hiện, nhưng lượng dầu này không đủ bù đắp sản lượng bị gián đoạn. Kế hoạch xả 172 triệu thùng trong 120 ngày chỉ tương đương khoảng 20 ngày lượng dầu từng đi qua Hormuz trước chiến tranh.

Một phần nguyên nhân khiến chính quyền không chuẩn bị đầy đủ là vì thị trường đã ổn định sau các cuộc tấn công vào cơ sở hạt nhân Iran năm ngoái, khiến Nhà Trắng tin rằng Tehran sẽ không phong tỏa Hormuz, điều mà chính Trump từng gọi là "tự sát". Diễn biến hiện tại cho thấy nhận định đó đã sai lầm. Ngoài ra, một số chuyên gia quan trọng bị gạt ra ngoài các quyết định then chốt, làm giảm khả năng phản biện nội bộ, Bloomberg dẫn nguồn thạo tin cho biết.

200 tỉ USD và bài toán chưa có lời giải

Chi phí của cuộc chiến đang trở thành vấn đề chính trị nóng bỏng tại Washington.

Theo các quan chức Mỹ, chỉ trong tuần đầu tiên chiến dịch đã tiêu tốn khoảng 11 tỉ đô la. Hiện nay con số ước tính dao động từ 1 đến 2 tỉ đô la mỗi ngày, làm dấy lên lo ngại đây có thể trở thành cuộc chiến tốn kém nhất của Mỹ kể từ Iraq và Afghanistan.

Tại cuộc họp báo ở Lầu Năm Góc ngày 19/3, Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth xác nhận chính quyền đang cân nhắc đề xuất ngân sách bổ sung 200 tỉ đô la để trang trải chi phí quân sự tại Iran, đồng thời lưu ý rằng "con số này có thể thay đổi" trong những ngày tới. "Muốn tiêu diệt kẻ xấu thì phải tốn tiền," ông nói. "Vì vậy chúng tôi sẽ quay lại Quốc hội để đảm bảo có đủ nguồn lực."

Cũng trong ngày đó, khi bị phóng viên chất vấn tại Phòng Bầu dục về lý do cần khoản tiền khổng lồ này trong khi ông từng dự đoán cuộc chiến sẽ không kéo dài, ông Trump gợi ý rằng đề xuất ngân sách có thể phục vụ nhiều mục tiêu hơn là riêng chiến dịch tại Iran. "Chúng tôi cần khoản tiền đó vì nhiều lý do, không chỉ riêng những gì đang diễn ra ở Iran," ông nói. "Đó chỉ là cái giá nhỏ để đảm bảo chúng ta luôn ở vị thế dẫn đầu."

Điều khiến Quốc hội lo ngại hơn cả không phải là con số mà là sự thiếu rõ ràng về chiến lược. Chính quyền Trump đến nay vẫn chưa trình Quốc hội phê chuẩn chính thức cho cuộc chiến, chưa đưa ra mốc thời gian kết thúc hay mục tiêu cụ thể. Bloomberg dẫn lời một số cố vấn cho biết ý tưởng kiểm soát đảo Kharg, trung tâm xuất khẩu dầu chính của Iran, đã được đề xuất nhưng vấp phải lo ngại về rủi ro quân sự và khả năng Iran tự phá hủy cơ sở dầu nếu nhận thấy Mỹ muốn chiếm quyền kiểm soát.

Chính quyền Mỹ cho biết đã phối hợp với Chevron, ExxonMobil và ConocoPhillips tìm giải pháp, đồng thời thúc đẩy tăng sản lượng và tìm cách mở rộng khai thác tại Venezuela. Các nỗ lực này cần thêm thời gian để phát huy hiệu quả. Một số quan chức Mỹ cũng kỳ vọng Trung Quốc, vốn phụ thuộc nhiều vào tuyến vận tải qua Hormuz, sẽ gây sức ép buộc Iran giảm leo thang. Nhưng kế hoạch hội nghị thượng đỉnh Mỹ-Trung đã bị gián đoạn vì chính cuộc khủng hoảng này.

Ngay cả trong kịch bản lạc quan nhất, khi chiến sự sớm hạ nhiệt và tàu dầu quay trở lại Hormuz, hạ tầng năng lượng khu vực đã bị tổn hại nghiêm trọng và cần thời gian dài để khôi phục. Các giếng dầu cần thời gian để hoạt động trở lại và cơ sở bị phá hủy có thể mất hàng tháng để sửa chữa. Ước tính nội bộ của Mỹ cho thấy xuất khẩu dầu Iran có thể giảm mạnh nếu xung đột kéo dài thêm vài tuần, Bloomberg dẫn nguồn thạo tin.

Dù Nhà Trắng vẫn khẳng định giá năng lượng cao là cái giá chấp nhận được để loại bỏ chế độ Tehran và rằng khi đạt mục tiêu quân sự giá xăng sẽ nhanh chóng giảm trở lại, thực tế trên thị trường đang nói khác. Với chưa đầy tám tháng nữa là bầu cử giữa kỳ, một phần năm nguồn cung dầu thế giới vẫn bị tê liệt và mỗi ngày tiêu tốn thêm hàng tỉ đô la, không gian chính trị cho một giải pháp hoàn hảo đang ngày càng hẹp lại.