Tổng thống Donald Trump đã ký một thỏa thuận tạm thời nhằm chấm dứt cuộc chiến với Iran và mở lại eo biển Hormuz. Động thái này đẩy nhanh thời điểm thỏa thuận có hiệu lực, bất chấp phản ứng từ một số thành viên đảng Cộng hòa, những người cho rằng đây là chiến thắng dành cho Tehran.

Một quan chức Mỹ cho biết bản ghi nhớ được gọi là biên bản ghi nhớ hợp tác (MOU) hiện đã có hiệu lực. Hiện chưa rõ Iran đã ngay lập tức bắt đầu các bước để mở hoàn toàn eo biển Hormuz hay chưa.

Ông Trump nói với các phóng viên rằng ông đã ký văn kiện này tại cung điện Versailles gần Paris, nơi ông dùng bữa tối với tổng thống Pháp Emmanuel Macron. Versailles cũng là nơi các lãnh đạo cường quốc tập trung vào năm 1919 để ký hiệp ước hòa bình chính thức chấm dứt Thế chiến thứ nhất.

Theo một quan chức Mỹ, phó tổng thống JD Vance và chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf đã ký điện tử bản ghi nhớ hôm Chủ nhật, với ông Trump làm nhân chứng.

Đến ngày thứ Tư, ông Trump và nhà lãnh đạo Iran Masoud Pezeshkian đã chính thức ký văn kiện này, vị quan chức cho biết thêm.

Theo dự thảo mà Bloomberg tiếp cận được và phiên bản được một quan chức cấp cao Mỹ đọc cho báo giới vào ngày thứ Tư, eo biển Hormuz sẽ nhanh chóng được mở lại sau nhiều tháng bị đóng cửa, tình trạng đã đẩy giá năng lượng toàn cầu tăng vọt. Văn bản cũng đề cập đến việc miễn trừ trừng phạt ngay lập tức đối với dầu mỏ Iran. Các cuộc đàm phán về vấn đề hạt nhân và những lợi ích tài chính bổ sung dành cho Iran sẽ được tiến hành sau đó.

Khi thỏa thuận đã có hiệu lực, sự chú ý sẽ chuyển sang các hãng vận tải biển, vốn phần lớn đã ngừng đưa tàu đi qua eo biển do các biện pháp phong tỏa từ cả Mỹ và Iran.

Trước đó, ông Trump cho biết thỏa thuận sẽ được ký vào ngày 19.6 để tạo thời gian xử lý bất kỳ thủy lôi nào còn tồn tại trong khu vực.

Tại Washington, thỏa thuận này đã vấp phải những chỉ trích gay gắt hiếm thấy từ một số đồng minh của tổng thống, những người từng ủng hộ chiến dịch quân sự của ông tại Iran.

"Lịch sử cho thấy việc trao hàng tỉ USD cho những kẻ cuồng tín thần quyền muốn sát hại chúng ta không phải là ý tưởng hay," thượng nghị sĩ Ted Cruz, thành viên đảng Cộng hòa bang Texas, nói.

Ngay cả thượng nghị sĩ Lindsey Graham, một trong những đồng minh thân cận nhất của ông Trump tại Quốc hội, cũng cho rằng bản ghi nhớ này giống một khuôn khổ hướng tới thỏa thuận hơn là một thỏa thuận thực sự.

Dù ca ngợi nỗ lực của ông Trump trong việc tìm kiếm một thỏa thuận, ông Graham, thượng nghị sĩ bang South Carolina, thừa nhận vẫn có “những phần tôi không thích”. Ông cũng bày tỏ sự nghi ngờ rằng tổng thống có thể đạt được một thỏa thuận ràng buộc với Iran về chương trình hạt nhân của nước này hay không.

Trong bối cảnh nguồn cung năng lượng từ vùng Vịnh suy giảm sau ba tháng xung đột và áp lực kinh tế gia tăng trên toàn cầu, ông Trump cho thấy nguy cơ xảy ra một cuộc khủng hoảng kinh tế lớn là yếu tố quan trọng khiến ông quyết định chấm dứt cuộc chiến mà ông phát động vào tháng 2.

Phát biểu tại Pháp bên lề hội nghị thượng đỉnh G7, ông Trump nói việc leo thang quân sự “có thể gây ra một cuộc đại suy thoái trên phạm vi quốc tế”.

Ông Trump cũng bảo vệ việc chương trình tên lửa đạn đạo của Iran không được đưa vào thỏa thuận, dù đây là một trong những lý do mà giới chức Israel và Ngoại trưởng Marco Rubio từng viện dẫn để biện minh cho cuộc chiến.

Trước đó cùng ngày, tổng thống Mỹ cho biết tên lửa đạn đạo sẽ được thảo luận cùng chương trình hạt nhân Iran trong các cuộc đàm phán tiếp theo, dù Iran “sẽ phải có một số tên lửa vì những nước khác cũng có”.

Ông Rubio từng lập luận rằng tên lửa và máy bay không người lái của Iran có thể tạo lá chắn giúp nước này phát triển vũ khí hạt nhân.

Ông Trump cũng bảo vệ chương trình phát triển trị giá 300 tỉ USD dành cho Iran được đề cập trong bản ghi nhớ. Ông nhắc lại rằng chính phủ Mỹ sẽ không cấp tiền cho chương trình này và Iran chỉ được hưởng lợi nếu “cư xử đúng mực”.

Ông nói thêm quân đội Mỹ sẽ tiếp tục tấn công Iran nếu các nhà lãnh đạo nước này không tuân thủ thỏa thuận.

Tuy nhiên, ông Trump cho thấy ông sẵn sàng giải phóng hàng tỉ USD tài sản của Iran bị Mỹ phong tỏa trong nhiều năm qua, điều ông từng bác bỏ trước đây. Hiện ông cho rằng việc tiếp tục giữ số tài sản đó có thể gây bất lợi cho đồng USD.

“Đến một thời điểm nào đó, tôi nghĩ chúng ta sẽ phải trả lại,” ông nói. “Nếu chúng ta không trả lại, sẽ chẳng còn ai muốn đầu tư vào đồng USD nữa.”

Thỏa thuận sơ bộ đã giúp thị trường năng lượng toàn cầu phần nào nhẹ nhõm. Giá dầu Brent trong tuần này giảm xuống dưới 80 USD/thùng, dù đã thu hẹp đà giảm trong phiên giao dịch ngày thứ Tư.

Tuy vậy, bản ghi nhớ vẫn để lại nhiều bất đồng phức tạp nhất cho giai đoạn đàm phán kéo dài 60 ngày phía trước, trong đó có tranh cãi về lượng uranium được làm giàu ở mức cao mà Iran đang nắm giữ.

Ngày thứ Tư tại Pháp, ông Trump nói với các phóng viên rằng ông không xem 60 ngày là “thời hạn cứng”, miễn là “họ vẫn cư xử đúng mực”.

Các cuộc đàm phán này nhiều khả năng sẽ diễn ra căng thẳng khi ông Trump đối mặt áp lực ngày càng lớn từ các đồng minh trong đảng Cộng hòa, những người cho rằng ông đã nhượng bộ quá nhiều và khẳng định quân đội Mỹ cần “hoàn tất công việc”.

“Iran hiện đang ở thế yếu hơn bất kỳ thời điểm nào trước đây,” cựu Phó tổng thống Mike Pence, người giữ chức trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump, nói với Bloomberg Government.

“Mối lo ngại của tôi về bản ghi nhớ này, sau khi đã xem nội dung, nằm ở chỗ văn bản không đề cập việc giải thể chương trình vũ khí hạt nhân theo cách có thể kiểm chứng. Nó chỉ lặp lại lời hứa mà Iran đã nhiều lần đưa ra trong quá khứ rằng họ không theo đuổi chương trình hạt nhân.”

Trong nhiều năm qua, ông Trump luôn khẳng định thỏa thuận hạt nhân năm 2015 được đàm phán dưới thời Tổng thống Barack Obama là “thỏa thuận tồi tệ nhất trong lịch sử” và là một khoản nhượng bộ tài chính khổng lồ dành cho Tehran.

Ông Trump đã hủy bỏ thỏa thuận đó vào năm 2018 và cam kết sẽ đạt được một thỏa thuận tốt hơn nhiều.

Khi ngày càng nhiều chi tiết về phạm vi của bản ghi nhớ được công bố, một số nghị sĩ Cộng hòa đã chỉ trích gay gắt và cho rằng cuộc chiến với Iran là cái giá không đáng phải trả.

“Trước chiến tranh, eo biển Hormuz vẫn mở, Iran đang bị các lệnh trừng phạt bóp nghẹt và 13 quân nhân Mỹ vẫn còn sống,” thượng nghị sĩ Bill Cassidy của bang Louisiana viết trên mạng xã hội.

“Giờ đây 13 người Mỹ đã thiệt mạng, các gia đình phải chi thêm hàng tỉ USD cho nhiên liệu, các lệnh trừng phạt sẽ được dỡ bỏ và các cuộc ném bom đã chấm dứt,” ông Cassidy nói. “Đây là sai lầm đối ngoại tồi tệ nhất trong nhiều thập niên.”

Ông Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu khởi động cuộc chiến bằng các cuộc không kích nhằm vào Iran ngày 28.2, với lập luận rằng hành động này cần thiết để ngăn Cộng hòa Hồi giáo phát triển vũ khí hạt nhân.

Tuy nhiên, cuộc chiến chưa đạt được những mục tiêu ban đầu.

Dù lực lượng Mỹ và Israel đã gây tổn thất nặng nề cho quân đội và nền kinh tế Iran, chính quyền Tehran vẫn đứng vững, bất chấp tuyên bố của ông Trump rằng người dân Iran có thể “giành quyền kiểm soát” đất nước của họ.

Tehran cũng cho thấy họ vẫn có khả năng đe dọa khu vực bằng tên lửa và máy bay không người lái, đồng thời tạo sức ép lên Nhà Trắng để đạt được một thỏa thuận thông qua việc gần như đóng cửa eo biển Hormuz.

Giá cả tăng cao tại Mỹ đã ảnh hưởng đến vị thế chính trị của ông Trump và đảng Cộng hòa trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11.

Các nhà phân tích của Bloomberg Economics, trong đó có Dina Esfandiary và Ziad Daoud, nhận định bản chất của thỏa thuận tạm thời này là “đổi việc mở lại eo biển Hormuz lấy cứu trợ kinh tế”.

“Hai bên trao đổi lợi ích theo cách không cân xứng. Tehran sẽ nhận được nhiều lợi ích mới. Washington chỉ lấy lại một phần những lợi ích vốn đã tồn tại trước khi cuộc chiến bắt đầu vào tháng 2.”

— Với sự hỗ trợ của Caitlin Reilly, Aidan Williams, Eltaf Najafizada, Mike Dorning, John Harney, và Kate Sullivan