Ngày 6.1.2026, Bộ Chính trị ban hành nghị quyết 79-NQ/TW về phát triển kinh tế Nhà nước, đặt ra một yêu cầu mang tính đột phá về tư duy: Kinh tế Nhà nước không còn giữ vai trò chủ đạo bằng mệnh lệnh hành chính mà phải trở thành lực lượng vật chất thực sự, nắm giữ các nguồn lực then chốt để dẫn dắt, kiến tạo và mở đường cho các ngành kinh tế mới.

Trong bối cảnh đó, tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) được xác định là công cụ trung tâm để hiện thực hóa tư duy mới. Nghị quyết yêu cầu tái cơ cấu toàn diện SCIC theo hướng kinh doanh vốn chuyên nghiệp tiến tới hình thành quỹ đầu tư quốc gia.

Thực tế hiện nay cho thấy, SCIC vẫn chủ yếu làm nhiệm vụ tiếp nhận quyền đại diện chủ sở hữu và thoái vốn theo danh sách đã được phê duyệt. Dòng tiền thu về thay vì được giữ lại để tái đầu tư theo nguyên tắc lãi suất kép, phần lớn lại được nộp về ngân sách Nhà nước để chi tiêu thường xuyên hoặc đầu tư công. Cách vận hành này vô hình trung biến SCIC thành một “két sắt” giữ tiền hơn là một “ngân hàng đầu tư” có khả năng làm cho đồng vốn Nhà nước sinh sôi.

Mục tiêu quan trọng nhất của SCIC không phải là bảo quản vốn một cách thụ động mà là đầu tư vốn Nhà nước hiệu quả. Và mục tiêu đầu tư đó là vì sự phát triển của toàn bộ hệ thống doanh nghiệp Nhà nước trên hai phương diện then chốt là năng lực cạnh tranh và năng lực công nghệ.

Muốn thực hiện được vai trò này, SCIC buộc phải được tái cơ cấu mạnh mẽ cả về tư duy, tổ chức và con người theo hướng của một nhà đầu tư tài chính chuyên nghiệp hoạt động trên thị trường quốc tế.

Quản trị SCIC như thế nào?

Mô hình mới đòi hỏi SCIC vừa phải có tính chuyên nghiệp rất cao vừa phải có tính chính trị tương ứng. Hai yêu cầu này không loại trừ nhau nhưng nếu thiết kế sai, chúng sẽ triệt tiêu lẫn nhau.

Để bảo đảm vai trò chính trị, SCIC cần thực hiện nguyên tắc song hướng “thâm nhập và chéo chức danh.” Đảng phải hòa nhập trực tiếp vào cấu trúc quản trị doanh nghiệp. Bí thư Đảng ủy đồng thời là chủ tịch hội đồng quản trị, bảo đảm người chịu trách nhiệm cao nhất về chính trị cũng là người chịu trách nhiệm cao nhất về kinh doanh. Khi đó, mệnh lệnh chính trị được chuyển hóa thành quyết định kinh doanh một cách hợp pháp và minh bạch.

Toàn bộ người đại diện vốn Nhà nước tại SCIC phải tham gia Thường vụ Đảng ủy. Các quyết định quan trọng về nhân sự, đầu tư lớn, chiến lược phát triển buộc phải được Đảng ủy thảo luận và thông qua trước, sau đó mới đưa ra hội đồng quản trị hoặc đại hội cổ đông quyết định theo đúng trình tự pháp luật.

Cách làm này đặt ra yêu cầu rất cao đối với nhân sự hội đồng quản trị đại diện vốn Nhà nước. Họ phải là đảng viên vừa phải là những chuyên gia tài chính cấp cao đủ năng lực phân tích, phản biện và chịu trách nhiệm. Trong trường hợp SCIC do Nhà nước nắm giữ 100% vốn, chỉ cần trên 50% thành viên hội đồng quản trị là đảng viên, phần còn lại nên dành cho các chuyên gia tài chính ngoài Đảng để tăng tính chuyên nghiệp mà không làm mất đi tính định hướng chính trị.

Gỡ nút thắt quản lý và thu hút nhân tài

Về mặt nhân sự quản lý, SCIC cần mở cửa cho các chuyên gia tài chính hàng đầu thế giới tham gia điều hành. Nếu không thu hút được những người giỏi nhất, SCIC khó thể thực hiện vai trò mở đường như tinh thần của nghị quyết 79.

Song song đó, sự can thiệp của cơ quan chủ quản đối với SCIC phải được chuẩn hóa và minh bạch. Cơ quan Nhà nước chỉ quản lý trên mục tiêu đã giao, không can thiệp vào hoạt động thường ngày. Hệ thống đánh giá hiệu quả không thể chỉ dựa trên lợi nhuận mà phải bao gồm cả các nhiệm vụ chính trị như phát triển công nghệ lõi, nâng cao năng lực doanh nghiệp Nhà nước, bảo đảm an ninh năng lượng và an ninh số.

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là sự thụ động của dòng vốn Nhà nước. SCIC hiện vẫn vận hành chủ yếu như một đơn vị giữ vốn, thoái vốn và nộp ngân sách thay vì một nhà đầu tư có trách nhiệm tạo ra tăng trưởng dài hạn cho toàn bộ hệ thống doanh nghiệp Nhà nước.

Muốn SCIC thực hiện được vai trò đầu tư cho phát triển, cần trao cho SCIC quyền chủ động sử dụng và xoay vòng vốn. SCIC phải được phép đầu tư như một nhà đầu tư chuyên nghiệp, kể cả việc huy động vốn quốc tế để mở rộng năng lực tài chính và nâng cao chuẩn mực quản trị. Nếu không tháo gỡ điểm nghẽn này, mọi đề xuất cải cách thành quỹ đầu tư quốc gia đều chỉ dừng lại ở hình thức.

Gắn liền với vấn đề dòng vốn là nút thắt nhân tài và đãi ngộ. Không có mô hình quỹ đầu tư quốc gia nào thành công nếu thiếu nhân tài. Temasek thành công vì họ thu hút được những bộ óc tài chính xuất sắc nhất toàn cầu. Trong khi đó, tại Việt Nam, các quy định hiện hành về tiền lương và tiền thưởng trong doanh nghiệp Nhà nước vẫn mang nặng tính hành chính không phản ánh đúng giá trị thị trường của lao động quản lý cấp cao.

Không thể giao khối tài sản hàng chục tỉ đô la Mỹ cho một đội ngũ được trả lương theo hệ số công chức thấp hơn nhiều lần so với khu vực tư nhân. Điều này không chỉ gây chảy máu chất xám, mà còn tiềm ẩn rủi ro đạo đức. Nghị quyết 79 đã tháo gỡ nút thắt này về mặt tư duy nhưng để triển khai trong thực tiễn cần có khung pháp lý đủ rõ ràng để doanh nghiệp dám làm và người quản lý dám chịu trách nhiệm.

Mô hình nào phù hợp?

Tham chiếu phù hợp nhất trong bối cảnh hiện nay là mô hình Temasek của Singapore.

Điểm cốt lõi của Temasek nằm ở nguyên tắc tách bạch triệt để giữa quyền sở hữu và quyền quản trị. Temasek là chủ sở hữu vốn nhưng không can thiệp vào hoạt động điều hành hằng ngày của SingTel hay Singapore Airlines. Việc quản trị được thực hiện thông qua hội đồng quản trị với các mục tiêu rõ ràng về hiệu quả và chiến lược.

Áp dụng theo hướng này, SCIC cần có đại diện tham gia hội đồng quản trị của các tập đoàn kinh tế Nhà nước để thực hiện ba chức năng cốt lõi là định hướng, đánh giá và giám sát. SCIC phải đặt ra các yêu cầu cụ thể về tỉ suất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu và về trình độ công nghệ cho từng giai đoạn phát triển. Nếu không đạt, hội đồng quản trị phải chịu trách nhiệm và bị thay thế. Cơ chế này, nếu được thực hiện nghiêm túc, sẽ giải phóng doanh nghiệp Nhà nước khỏi cơ chế xin-cho và buộc bộ máy quản trị vận hành theo kỷ luật thị trường.

Mô hình holdings cũng cho phép SCIC điều tiết vĩ mô thông qua dòng vốn. Lợi nhuận từ các ngành truyền thống đã trưởng thành và có dòng tiền ổn định (như bán lẻ, thực phẩm, đồ uống...) có thể được rút về để đầu tư mạo hiểm vào các ngành của tương lai như bán dẫn, trí tuệ nhân tạo, năng lượng xanh - những lĩnh vực mà khu vực tư nhân trong nước chưa đủ lực để đóng vai trò “sếu đầu đàn.”

Tuy nhiên, để mô hình này vận hành được, cần làm rõ trách nhiệm của SCIC đối với ngân sách Nhà nước. Phải xác định rành mạch những trường hợp SCIC được phép giữ lại lợi nhuận để đầu tư dài hạn và những trường hợp SCIC phải chia sẻ trách nhiệm với ngân sách. Nếu không, SCIC sẽ luôn bị kéo về tư duy ngắn hạn.

Về điều kiện thực thi, quyết tâm chính trị đã có, nguồn lực tài sản đã có, hạ tầng tổ chức cơ bản đã hình thành. Nhưng điều còn thiếu là khung pháp lý cho kinh doanh vốn theo nguyên tắc danh mục, chấp nhận rủi ro có kiểm soát và có cơ chế bảo vệ người dám nghĩ dám làm khi rủi ro khách quan xảy ra.

Cơ cấu lại SCIC thành tập đoàn tài chính quốc gia hay quỹ đầu tư quốc gia không đơn giản là việc đổi tên hay sắp xếp lại bộ máy. Đây là một cuộc cải cách thể chế sâu sắc đụng chạm trực tiếp đến tư duy quản lý vốn Nhà nước. Nếu dám trao quyền, dám chấp nhận rủi ro có kiểm soát và giám sát bằng hậu kiểm minh bạch, SCIC có thể trở thành “quả đấm thép” tài chính đúng nghĩa của nền kinh tế.