Bạn có nhớ tối 3.9 vừa qua không? Đó là lúc Claude, ChatGPT và Grok cùng "đứng hình" một lượt, theo dữ liệu từ Downdetector. Hàng triệu người đang gõ dở email, viết dở báo cáo, bỗng ngồi nhìn màn hình chờ. Vài giờ mất kết nối ấy hoá ra là một phép thử nhỏ nhưng rõ ràng: AI không còn là thứ "có thì tốt", mà đã thành một phần trong guồng làm việc mỗi ngày, trên toàn cầu và cả ở Việt Nam.

Cơn sốt ứng dụng AI ở Việt Nam giờ cũng đã đi qua giai đoạn khởi động. Câu hỏi không còn là "có nên dùng AI không", mà là: Khi đã dùng rồi, đâu sẽ là bài toán tiếp theo? Chúng tôi tin câu trả lời nằm trong đồ thị của tuần này, thể hiện qua Chỉ số Quản trị AI có trách nhiệm toàn cầu (GIRAI) 2026, chấm điểm 135 quốc gia và vùng lãnh thổ bởi Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Quốc tế (IDRC).

Theo đó, Việt Nam đạt điểm GIRAI tổng 41,56/100, xếp hạng 47/135 quốc gia và vùng lãnh thổ toàn cầu, đồng thời đứng thứ 10/30 trong khu vực Châu Á & Châu Đại Dương. Mức điểm này cao hơn trung bình toàn cầu (35,16) gần 6,4 điểm và cao hơn trung bình khu vực khoảng 8,6 điểm, cho thấy Việt Nam đang ở nhóm khá trong bức tranh quản trị AI có trách nhiệm chung. 

Cụ thể hơn, điểm mạnh nhất của Việt Nam nằm ở cách nhà nước dùng AI trong chính bộ máy của mình và chuẩn bị cho người lao động. Mảng yếu nhất là đạo đức và bền vững, tức chuyện minh bạch, công bằng, giám sát con người và tác động môi trường của AI, khía cạnh duy nhất Việt Nam thấp hơn cả trung bình khu vực lẫn thế giới.

Khung quản trị vẫn đang chờ định hình

Điều thú vị là khi nhìn xuống cấp doanh nghiệp, khoảng trống đạo đức này hoá ra không chỉ là chuyện riêng của chính sách nhà nước.

Khảo sát của ITviec năm 2025 cho thấy 73% doanh nghiệp Việt đã bắt đầu ứng dụng AI, nhưng chỉ 13,8% thực sự triển khai ở quy mô lớn hoặc toàn diện, phần lớn còn lại vẫn đang thử nghiệm hoặc dùng giới hạn. Sự hào hứng đang đi trước khá xa mức độ trưởng thành thực tế, và chính khoảng cách đó mới là nơi bài toán tiếp theo bắt đầu.

Cụ thể, chỉ 36,5% doanh nghiệp có chiến lược AI viết thành văn bản chính thức, và chỉ 25,5% có chính sách đạo đức AI chính thức, phần còn lại mới dừng ở hướng dẫn nội bộ hoặc chưa có gì. 

Rào cản lớn nhất, theo cả doanh nghiệp lẫn chuyên gia IT được khảo sát, không phải công nghệ mà là con người: 46,4% doanh nghiệp cho biết đội ngũ nội bộ chưa đủ kỹ năng AI, 42,9% khó tuyển được nhân lực chuyên sâu. Như bà Sarah Elk, giám đốc AI mảng Thông tin và Giải pháp của Bain & Company, chỉ ra: "AI đang ở trung tâm quá trình chuyển đổi doanh nghiệp, nhưng nếu thiếu nhân tài phù hợp, các công ty sẽ gặp khó khăn trong việc triển khai từ tham vọng đến thực thi".

Ba thách thức xếp chồng

Bức tranh trên gắn liền với những gì Chính phủ đang làm. Ngày 28.8 vừa qua, Thủ tướng đã ký ban hành Chiến lược quốc gia về Trí tuệ nhân tạo đến năm 2030, tầm nhìn 2045, với tham vọng kinh tế AI của Việt Nam sẽ đạt khoảng 6% GDP, xuất khẩu sản phẩm và dịch vụ AI đạt khoảng 5 tỉ USD vào năm 2030, theo Cổng Thông tin điện tử Bộ Khoa học và Công nghệ. 

Đó là tiềm năng thật, không phải chỉ trên giấy: vị trí 47/135 trên GIRAI cộng với 73% doanh nghiệp đã bắt đầu dùng AI là những viên gạch có sẵn để hiện thực hoá mục tiêu này. Nhưng nhìn kỹ vào hiện trạng, những gì đã làm được chủ yếu vẫn là phần dễ: Mở tài khoản ChatGPT, chạy thử một vài chatbot nội bộ, tích hợp AI vào một quy trình cụ thể. Phần khó, tức phần quyết định Việt Nam có đi xa được hay không, vẫn đang ở phía trước, và nằm ở ba lớp thách thức chồng lên nhau.

Thách thức đầu tiên là khoảng trống đạo đức và quản trị. Khi chỉ 1/4 doanh nghiệp có chính sách đạo đức AI chính thức, phần lớn còn lại đang vận hành AI mà không có ai chính thức chịu trách nhiệm nếu mô hình sai, thiên lệch, hoặc rò rỉ dữ liệu người dùng. Càng nhiều quyết định (tuyển dụng, tín dụng, chăm sóc khách hàng) được giao cho AI, hậu quả của một hệ thống thiếu giám sát càng lan rộng nhanh hơn.

Thách thức thứ hai là bài toán nhân lực, và nó khó ở chỗ không thể giải bằng tiền trong ngắn hạn. Gần một nửa doanh nghiệp thiếu kỹ năng AI nội bộ, trong khi thị trường tuyển dụng cũng đang siết lại: Lần đầu tiên kể từ năm 2021, số công ty có kế hoạch mở rộng đội ngũ IT giảm xuống dưới 50%, một phần vì AI giúp làm nhiều việc hơn với ít người hơn. Trong khi đó, nhân sự biết làm chủ AI lại được trả giá cao vượt trội. Một kỹ sư AI trên 8 năm kinh nghiệm có lương trung vị khoảng 70,4 triệu đồng một tháng, so với 54,5 triệu đồng của một back-end developer cùng thâm niên. 

Thách thức thứ ba, sâu hơn và ít được nói tới, là việc biến tốc độ ứng dụng thành chiều sâu quản trị. Như ông Robert Opp, giám đốc kỹ thuật số của UNDP, đã viết: "trong nhiều bối cảnh, khoảng cách thực thi chính sách chính là khoảng cách phát triển". Câu này đúng ở cả hai cấp: Một quốc gia có chiến lược AI hay không quá quan trọng, quan trọng hơn là chiến lược đó có đi kèm cơ chế giám sát và trách nhiệm giải trình hay không. Ở cấp doanh nghiệp, câu chuyện y hệt: Có chiến lược AI trên giấy là một chuyện, biến nó thành khung đạo đức, quy trình đánh giá rủi ro và đội ngũ đủ năng lực vận hành lại là chuyện hoàn toàn khác.

Ba thách thức này không tách rời nhau. Thiếu nhân lực khiến việc xây khung quản trị chậm lại vì không ai đủ chuyên môn để soạn ra nó. Thiếu khung quản trị khiến rủi ro đạo đức tích tụ âm thầm cho đến khi bùng thành sự cố. Và khi sự cố xảy ra ở quy mô đủ lớn, chính niềm tin vào AI, thứ đang giúp Việt Nam tăng tốc, sẽ là điều bị tổn hại đầu tiên. Đây chính là bài toán tiếp theo, khó hơn hẳn bài toán "có dùng AI hay không" mà Việt Nam vừa vượt qua.