Tốc độ tăng trưởng kinh tế chóng mặt của Trung Quốc, yếu tố từng giúp thu nhập trong nước tăng lên và định hình lại các thị trường ở nước ngoài, trước đây dường như là một quy luật tất yếu.

Giờ đây, giả định đó đang bị thử thách. Hồi tháng 3, chính phủ Trung Quốc hạ mục tiêu tăng trưởng chính thức năm 2026 xuống còn 4,5% đến 5%, mức tham vọng thấp nhất kể từ năm 1991 và là sự giảm tốc mạnh so với tốc độ tăng trưởng hai chữ số trong những thập kỷ trước.

Nhờ bùng nổ xuất khẩu, nền kinh tế Trung Quốc hiện đang đi đúng hướng để đạt mục tiêu năm 2026. Tuy nhiên, điểm sáng này che lấp những vấn đề mang tính căn bản trong nước, bao gồm tiêu dùng yếu, thị trường bất động sản suy thoái kéo dài và lực lượng lao động thu hẹp. Quy mô quá lớn cũng là một phần của câu chuyện. Nền kinh tế càng lớn thì càng khó duy trì tốc độ mở rộng vượt trội.

Dưới đây là sáu biểu đồ lý giải những lực lượng đang định hình nền kinh tế Trung Quốc.

Thị trường bất động sản đang suy thoái

Trong nhiều thập kỷ, nhà ở là một trong những động lực tăng trưởng mạnh mẽ nhất của Trung Quốc, biến bất động sản thành một kênh tích lũy tài sản quan trọng của các hộ gia đình.

Tuy nhiên, trong vài năm qua, thị trường bất động sản đã rơi vào suy thoái. Chiến dịch siết quản lý hoạt động vay nợ quá mức của các nhà phát triển bất động sản từ năm 2020, tiếp đó là các biện pháp phong tỏa trong đại dịch khiến doanh số sụt giảm và niềm tin của hộ gia đình suy yếu, đã phơi bày sự mong manh của giai đoạn tăng trưởng kéo dài dựa vào nợ. Sau đó là một vòng luẩn quẩn gồm nhu cầu giảm, hoạt động cấp vốn bị thắt chặt và các dự án dang dở, khiến lĩnh vực này vẫn chưa thể phục hồi.

Theo ước tính của các nhà kinh tế, giá nhà trên toàn quốc đã lao dốc khoảng 30% so với đỉnh năm 2021, bào mòn tài sản của các hộ gia đình. Người mua tiềm năng vẫn đứng ngoài thị trường vì lo ngại giá còn giảm sâu hơn và không muốn gánh khoản nợ dài hạn để mua những tài sản có thể tiếp tục mất giá. Các chủ nhà hiện hữu thường không thể bán mà không chịu lỗ. Trong khi đó, các nhà phát triển bất động sản ngập trong nợ phải gánh những căn hộ chưa bán được, các dự án đình trệ và những khoản nghĩa vụ ngày càng lớn, khiến nhiều doanh nghiệp rơi vào tình trạng vỡ nợ.

Kể từ giữa năm 2024, chính phủ đã tìm cách hỗ trợ thị trường bất động sản. Chính phủ giảm lãi suất thế chấp đối với các khoản vay hiện hữu, nới lỏng hạn chế mua nhà tại các thành phố lớn và hạ thuế giao dịch. Những biện pháp này chỉ giúp thị trường ổn định trong thời gian ngắn, nhưng chưa thể đảo ngược đà suy thoái.

Theo Bloomberg Economics, ở thời kỳ đỉnh cao, bất động sản và các ngành liên quan từng đóng góp tới 1/4 tổng sản phẩm quốc nội. Tỉ trọng này dự kiến giảm xuống thấp hơn nhiều so với 15% vào năm 2030, khi chính phủ Trung Quốc chuyển trọng tâm sang sản xuất công nghệ cao và các ngành công nghiệp xanh. Tuy nhiên, những lĩnh vực này đòi hỏi nhiều vốn hơn và tạo ra ít việc làm hơn, khiến chúng khó có thể thay thế bất động sản trở thành động lực của tăng trưởng kinh tế trên diện rộng.

Chi tiêu cho tiêu dùng giảm sút

Tình trạng suy thoái thị trường bất động sản kéo dài nhiều năm đã khiến các hộ gia đình cảm thấy nghèo đi và thận trọng hơn trong chi tiêu. Giá cả của nhiều loại hàng hóa và dịch vụ vẫn yếu kể từ năm 2023, trong khi doanh số các mặt hàng có giá trị lớn như ô tô và vật liệu xây dựng đã giảm đáng kể trong năm qua.

Thoạt nhìn, các số liệu lạm phát mới nhất của Trung Quốc cho thấy một bức tranh tích cực hơn. Nền kinh tế đã thoát khỏi tình trạng giảm phát kéo dài ba năm vào đầu năm nay. Tuy nhiên, phần lớn đà tăng giá phản ánh chi phí hàng hóa nhập khẩu cao hơn, trong đó có dầu mỏ sau cuộc chiến giữa Mỹ và Israel với Iran, cùng chip trong bối cảnh bùng nổ trí tuệ nhân tạo toàn cầu, thay vì sự phục hồi trên diện rộng của nhu cầu tiêu dùng.

Cạnh tranh khốc liệt giữa các doanh nghiệp Trung Quốc đã làm gia tăng áp lực giảm giá, một hiện tượng được chính phủ gọi là "suy thoái kinh tế". Các quan chức đã cố gắng hạn chế những cuộc chiến giá mang tính hủy diệt trong nhiều ngành, từ xe điện đến giao đồ ăn, với hy vọng giúp doanh nghiệp khôi phục biên lợi nhuận, nâng lương và cuối cùng hỗ trợ tiêu dùng. Tuy nhiên, khi niềm tin của người tiêu dùng vẫn yếu, những nỗ lực đó cho đến nay mới chỉ đạt hiệu quả hạn chế.

Dân số Trung Quốc, ở mức khoảng 1,4 tỉ người, đang thu hẹp với tốc độ chưa từng thấy trong nhiều thập kỷ, đảo ngược rõ rệt xu hướng của một quốc gia từ lâu được định hình bởi quy mô dân số khổng lồ.

Số ca sinh giảm xuống còn 7,93 triệu vào năm 2025, mức thấp nhất kể từ ít nhất năm 1949. Con số này đã giảm qua từng năm kể từ năm 2016, ngoại trừ mức tăng ngắn vào năm 2024, có thể phản ánh ảnh hưởng của Năm Rồng trong lịch Trung Quốc, vốn theo truyền thống được xem là thời điểm may mắn để sinh con.

Dân số trong độ tuổi lao động của Trung Quốc, gồm những người từ 16 đến 59 tuổi, cũng đang thu hẹp. Năm 2025, nhóm tuổi này chiếm khoảng 61% tổng dân số, giảm từ hơn 70% một thập kỷ trước. Khi dân số nhanh chóng già hóa, tỷ lệ người trong độ tuổi lao động so với số người trên 65 tuổi, hiện ở mức khoảng 4 người trên 1 người, được dự báo sẽ giảm một nửa trong vòng hai thập kỷ.

Lực lượng lao động thu hẹp và dân số già hóa nhanh chóng sẽ tác động đến mọi lĩnh vực, từ nhu cầu tiêu dùng, sản lượng sản xuất cho đến đổi mới công nghệ, qua đó gây sức ép lên tiềm năng tăng trưởng dài hạn của Trung Quốc.

Bắc Kinh đặt cược rằng năng suất tăng nhờ tự động hóa có thể bù đắp cho sự thiếu hụt lao động. Chủ tịch Tập Cận Bình nhấn mạnh đầu tư vào khoa học và công nghệ, đặc biệt là công nghệ sinh học, trí tuệ nhân tạo, chất bán dẫn và robot, giữ vai trò trung tâm trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế Trung Quốc.

Trong khi tỷ lệ thất nghiệp nói chung tương đối ổn định, tỷ lệ thất nghiệp ở thanh niên đã tăng vọt khi hàng triệu sinh viên mới tốt nghiệp gia nhập một thị trường việc làm kém sôi động hơn. Những người này chủ yếu tìm kiếm việc làm văn phòng, dẫn đến sự mất cân đối mang tính cơ cấu giữa kỹ năng của họ và nhu cầu của một nền kinh tế vẫn bị chi phối bởi sản xuất.

Tình trạng bất an về việc làm và tiền lương tăng yếu đang làm phức tạp các nỗ lực khôi phục tiêu dùng. Những hộ gia đình không chắc chắn về triển vọng thu nhập có xu hướng tiết kiệm thay vì chi tiêu, qua đó củng cố đà giảm tốc trên diện rộng.

Việc áp dụng tự động hóa nhanh chóng tạo thêm một tầng áp lực. Việc sử dụng robot và trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực sản xuất và dịch vụ đang định hình lại nhu cầu lao động.

Xuất khẩu là điểm sáng trong nền kinh tế Trung Quốc. Trong giai đoạn từ năm 2018 đến năm 2025, lượng hàng hóa Trung Quốc xuất khẩu ra nước ngoài tăng gần 52%, và trong 9 tháng đầu năm nay đã cao hơn 21% so với cùng kỳ năm 2025. Ngay cả khi thuế quan của Mỹ đối với hàng hóa Trung Quốc tăng lên, có thời điểm đạt tới 145% vào đầu năm 2025 và làm giảm doanh thu của các nhà xuất khẩu từ thị trường Mỹ, các chuyến hàng đến châu Âu và các thị trường mới nổi, đặc biệt là Đông Nam Á, đã hấp thụ phần lớn lượng hàng dư thừa.

Các nhà sản xuất Trung Quốc cũng đã tiến lên những phân khúc có giá trị cao hơn trong chuỗi giá trị, bán nhiều sản phẩm cao cấp hơn như xe điện, tấm pin mặt trời và máy móc công nghiệp. Điều đó giúp thặng dư thương mại của Trung Quốc đạt kỷ lục 1,2 nghìn tỉ USD vào năm 2025 và tiếp tục mở rộng hơn nữa trong năm nay.

Làn sóng bùng nổ trí tuệ nhân tạo toàn cầu đã tạo thêm động lực, khi đầu tư tăng mạnh vào AI và các trung tâm dữ liệu thúc đẩy nhu cầu đối với công nghệ và thiết bị công nghiệp. Lĩnh vực sản xuất công nghệ cao của Trung Quốc cũng tăng trưởng nhanh chóng song hành với làn sóng này. Trong 9 tháng đầu năm 2026, sản lượng thiết bị in 3D, pin lithium-ion và robot công nghiệp lần lượt tăng 62,5%, 39,5% và 29,1% so với một năm trước.

Tuy nhiên, việc dựa vào xuất khẩu để duy trì tăng trưởng kinh tế cũng đi kèm rủi ro. Căng thẳng thương mại đang gia tăng khi ngày càng nhiều quốc gia ngoài Mỹ phản ứng trước làn sóng hàng hóa Trung Quốc nhập khẩu tăng mạnh. Gần đây nhất, Liên minh châu Âu đã đàm phán hạn ngạch nhập khẩu đối với xe hybrid và cũng đang cân nhắc đưa ra các biện pháp thương mại mới, cho phép khối này cắt Trung Quốc khỏi thị trường châu Âu nếu căng thẳng leo thang. Điều này đặt ra câu hỏi về thời gian xuất khẩu của Trung Quốc còn có thể tiếp tục gánh đỡ nền kinh tế.

Với sự hỗ trợ của James Mayger, Shadab Nazmi, Emma Dong và Fran Wang