Mỹ và Saudi Arabia đã hoàn tất một thỏa thuận chia sẻ công nghệ hạt nhân được mong đợi từ lâu, có thể cho phép các công ty Mỹ xây dựng lò phản ứng tại vương quốc này, nhưng cũng hé mở khả năng cho phép quốc gia này tự làm giàu nhiên liệu cho lò phản ứng hạt nhân của mình.

Mặc dù thỏa thuận có thể mang lại lợi ích cho Westinghouse Electric và các công ty hạt nhân khác của Mỹ, nó được cho là sẽ phá vỡ các thỏa thuận chia sẻ hạt nhân trước đây vốn cấm rõ ràng việc làm giàu uranium. Đây là một sự thay đổi chính sách đã gây báo động cho các chuyên gia chống phổ biến vũ khí hạt nhân và một số thành viên Quốc hội, những người lo ngại rằng điều này có thể cho phép Saudi Arabia biến uranium thành vật liệu cấp độ vũ khí.

Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright và bộ trưởng Năng lượng Saudi Arabia, hoàng tử Abdulaziz bin Salman, đã ký một "thỏa thuận hợp tác hạt nhân vì mục đích hòa bình" cũng như một "thỏa thuận bảo vệ song phương," bộ Năng lượng cho biết hôm thứ Tư.

"Các thỏa thuận này phản ánh cam kết chung của hai quốc gia chúng ta trong việc tăng cường quan hệ thương mại Mỹ - Saudi Arabia, mang lại sự thịnh vượng trong nước và an ninh cho các đồng minh của chúng ta ở nước ngoài," ông Wright nói trong một tuyên bố.

Một phần quan trọng của thỏa thuận, trị giá hàng chục tỉ đô la, cho phép các công ty Mỹ xây dựng một cơ sở làm giàu uranium ở Saudi Arabia nếu một nghiên cứu do Mỹ và Ả Rập Xê Út cùng thực hiện xác định rằng động thái này là cần thiết, theo tờ Wall Street Journal, đơn vị đưa tin sớm nhất về vấn đề này.

Hai nước ký thỏa thuận bất ngờ này trong bối cảnh Mỹ đang tham gia vào các hoạt động quân sự ở Trung Đông mà tổng thống Donald Trump đã biện minh là nhằm phá hủy chương trình hạt nhân của Iran và ngăn chặn sự phổ biến vũ khí hạt nhân. Cuộc xung đột cũng chứng kiến nhiều cuộc tấn công của Iran vào các cơ sở năng lượng trên khắp vịnh Ba Tư, bao gồm cả các nhà máy điện.

"Nếu các nội dung được báo cáo là chính xác, thì điều này báo hiệu một sự thay đổi trong chính sách chống phổ biến vũ khí hạt nhân của Mỹ và có thể châm ngòi cho một cuộc chạy đua hạt nhân ở Trung Đông," nhà phân tích Dina Esfandiary của Bloomberg Economics cho biết. "Mỹ đang trao cho Saudi Arabia thứ mà họ đã gây chiến với Iran để ngăn chặn. Đó là việc làm giàu uranium."

"Đối với Saudi Arabia, vấn đề này không chỉ nằm trong lĩnh vực hạt nhân. Nó còn là việc củng cố vai trò của Mỹ trong an ninh của họ - tiếp tục tìm cách để Mỹ có lợi ích trong an ninh của Saudi Arabia," bà Esfandiary nói.

Khi được hỏi về thỏa thuận này vào đầu ngày thứ Tư, ông Wright cho biết nó bao gồm "các tiêu chuẩn cao nhất về bảo vệ hạt nhân đối với an toàn hạt nhân và các biện pháp bảo vệ chống phổ biến vũ khí hạt nhân."

Thỏa thuận này bây giờ sẽ được gửi đến Quốc hội, nơi cần phải tập hợp được đa số đủ để bác quyền phủ quyết nhằm ngăn chặn biện pháp này.

Thượng nghị sĩ Edward Markey, đảng viên Dân chủ từ Massachusetts và là người thường xuyên chỉ trích các nỗ lực của chính quyền nhằm ký kết một thỏa thuận chia sẻ hạt nhân, cho biết trong một tuyên bố sau khi thỏa thuận được công bố rằng nó có nguy cơ "gây rủi ro cho an ninh của Hoa Kỳ và các đồng minh ở Trung Đông bằng cách có khả năng cho phép phổ biến vũ khí hạt nhân ở Saudi Arabia và châm ngòi cho một cuộc chạy đua vũ trang trong khu vực."

Một thỏa thuận với người Saudi Arabia có thể giúp các công ty Mỹ có được chỗ đứng trong một khu vực mà các đối thủ đã hoạt động tích cực, đặc biệt là Nga. Thổ Nhĩ Kỳ và Ai Cập, hai trong số các nền kinh tế lớn nhất Trung Đông và đều là đồng minh chủ chốt của Mỹ, đã làm việc với công ty năng lượng nguyên tử nhà nước Rosatom của Moscow để xây dựng các nhà máy điện hạt nhân. Tổ máy đầu tiên của Thổ Nhĩ Kỳ dự kiến sẽ đi vào hoạt động trong năm nay.

Các thỏa thuận chia sẻ công nghệ hạt nhân trong quá khứ với các quốc gia như Nhật Bản đã cấm rõ ràng việc làm giàu và tái xử lý uranium đã qua sử dụng, nhưng Nhà Trắng vào đầu năm nay đã gửi cho Quốc hội một báo cáo dài ba trang lập luận về việc chia sẻ công nghệ hạt nhân nhạy cảm với Riyadh, bao gồm cả khả năng hợp tác về làm giàu uranium và tái xử lý plutonium. Tài liệu, mà Bloomberg đã xem được, cho biết một thỏa thuận như vậy sẽ thúc đẩy lợi ích an ninh của Mỹ đồng thời giúp Washington có cái nhìn rõ hơn về chương trình của vương quốc này.

Trước các cuộc tấn công của Hamas vào Israel ngày 7 tháng 10 năm 2023, chính quyền Biden đã xem xét việc biến hợp tác hạt nhân của Mỹ thành một phần của một hiệp ước khu vực rộng lớn hơn, trong đó Saudi Arabia sẽ bình thường hóa quan hệ ngoại giao với Israel và nhà nước Do Thái sẽ có một số nhượng bộ đối với người Palestine.

Chủ tịch của tổ chức Democratic Majority for Israel, Brian Romick, cho biết trong một tuyên bố rằng thỏa thuận này là "một sai lầm chiến lược lớn" và đang trao cho Saudi Arabia một sự nhượng bộ mà không nhận lại được gì.

Các nhóm giám sát chống phổ biến vũ khí hạt nhân cho biết thỏa thuận này sẽ tạo ra một tiền lệ cho các quốc gia Trung Đông khác cũng khăng khăng rằng họ có quyền tự sản xuất nhiên liệu hạt nhân, đưa họ đến gần hơn với việc sở hữu vũ khí nguyên tử chỉ trong vài tuần.

Henry Sokolski, giám đốc điều hành của trung tâm Giáo dục Chính sách Chống phổ biến vũ khí hạt nhân, cho biết trong một email rằng chính quyền Trump đang "thúc đẩy lối suy nghĩ viển vông" rằng sẽ có một biện pháp bảo vệ ngăn chặn Saudi Arabia làm giàu uranium cho vũ khí hạt nhân. "Trên thực tế, không có sự bảo vệ nào tồn tại."

Với sự hỗ trợ từ Ben Holland và Iain Marlow