“Ai sở hữu chip, người đó chi phối thương mại” – tên của báo cáo mới nhất từ nhóm nghiên cứu tại ngân hàng HSBC đưa ra thông điệp trực quan về lợi thế thương mại của Đông Nam Á khi nhu cầu đối với AI trên toàn cầu bùng nổ.

ASEAN hưởng lợi từ chu kỳ điện tử tới nhu cầu AI

Chu kỳ điện tử, như báo cáo HSBC đề cập có vai trò dẫn dắt chu kỳ xuất khẩu ở cả khu vực châu Á bởi tầm quan trọng của mặt hàng điện tử trong hoạt động xuất khẩu.

Trung bình, mặt hàng điện tử chiếm khoảng 1/3 tổng kim ngạch xuất khẩu của châu Á, với một số nền kinh tế tập trung công nghệ cao như Đài Loan, mặt hàng điện tử chiếm gần 60% tổng GDP.

Xu hướng tăng trưởng doanh thu bán dẫn tại khu vực châu Á sẽ được tiếp tục, thậm chí có thể tiệm cận 40% so với cùng kỳ, nhóm nghiên cứu ước tính.

Có những điểm tương đồng giữa các chu kỳ công nghệ trước đây và hiện tại ở châu Á, không chỉ tăng giá, mà còn tăng sản lượng.

Nhưng sự khác biệt rõ nhất trong chu kỳ điện tử lần này nằm ở sự bùng nổ của AI. Trong những báo cáo trước đó, nhà kinh tế trưởng toàn cầu của HSBC Janet Henry từng nhiều lần khẳng định lợi thế thương mại của các quốc gia sẽ được hỗ trợ chủ yếu từ AI, cụ thể là nhu cầu gia tăng về phần cứng, phần mềm và các dịch vụ liên quan tới AI.

“Đây sẽ là yếu tố thay đổi cuộc chơi theo nhiều cách đối với dòng chảy thương mại của châu Á và quan trọng hơn là thương mại của Đông Nam Á (ASEAN),” báo cáo viết. Năm 2025 là một ví dụ dễ thấy, các nền kinh tế thuộc ASEAN đã chứng kiến mức ​​​​tăng trưởng xuất khẩu điện tử dao động từ 15% đến 47% so với cùng kỳ năm trước, vượt xa mức trung bình 10 năm của mỗi quốc gia. 

ASEAN hội đủ điều kiện để nắm bắt những thuận lợi từ sự bùng nổ AI đang diễn ra khi 1/3 tổng giá trị xuất khẩu từ ASEAN thuộc lĩnh vực điện tử. Cả bốn nền kinh tế phụ thuộc thương mại của ASEAN (Singapore, Việt Nam, Thái Lan, Malaysia) đều sẵn sàng để nắm bắt những thuận lợi. Bộ tứ có phần lớn hàng xuất khẩu thuộc nhóm xử lý dữ liệu tự động và bo mạch in, hai loại phần cứng cần thiết cho việc ứng dụng AI.

Động lực thương mại này không đơn thuần chỉ là tính thời điểm, mà còn phản ánh sự dịch chuyển mang tính cấu trúc của thương mại toàn cầu.

Khu vực ASEAN, theo báo cáo Investment in ASEAN 2025, đóng vai trò quan trọng trong chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu, đặc biệt ở các khâu lắp ráp, thử nghiệm và đóng gói (assembly, testing and packaging). Khu vực hiện chiếm hơn 20% công suất sản xuất hậu kỳ (back end) toàn cầu, với sự tham gia của hầu hết các quốc gia thành viên thuộc ASEAN

Tăng trưởng giữa thị phần trung bình của các quốc gia ASEAN trong xuất khẩu bán dẫn toàn cầu giai đoạn 2015-2018 với 2020-2023 đều tăng mạnh ở mức hai con số. Riêng Việt Nam đã tăng vọt từ 8% thị phần trung bình ở giai đoạn 2015 – 2018 lên 20% vào giai đoạn 2020-2023, tăng khoảng 156%.

Nhóm nghiên cứu từ HSBC nhận định ASEAN được hưởng lợi nhờ vị trí ngày càng quan trọng trong chuỗi cung ứng công nghệ toàn cầu, đặc biệt trong bối cảnh căng thẳng thương mại Mỹ–Trung thúc đẩy dịch chuyển sản xuất.

Những nền kinh tế có tỉ trọng công nghệ cao như Singapore, Malaysia đều ghi nhận tăng trưởng vượt trội trong năm 2025 so với trung bình dài hạn, với chu kỳ công nghệ đóng vai trò hỗ trợ quan trọng .

Tuy nhiên, mức độ hưởng lợi không đồng đều, mà phụ thuộc vào vị trí của từng quốc gia trong chuỗi giá trị bán dẫn và điện tử.

Việt Nam và các mắt xích trong chuỗi giá trị công nghệ

Singapore là quốc gia hưởng lợi rõ nét nhất trong khu vực nhờ vai trò nổi bật trong chip nhớ, thành phần cốt lõi cho các hệ thống AI. Quốc gia này hiện nắm khoảng 8,5% thị phần chip nhớ toàn cầu.  Đồng thời, Singapore cũng chiếm 15% thị phần chip xử lý và gần 20% xuất khẩu chip khuếch đại toàn cầu, củng cố vị thế trong các phân khúc giá trị cao .

Malaysia theo sau với lợi thế trong chip logic, khi chiếm khoảng 10% thị phần chip xử lý toàn cầu và 16% xuất khẩu chip khuếch đại. Nước này cũng đã nâng thị phần linh kiện mạch tích hợp lên khoảng 40% vào năm 2024, cho thấy sự mở rộng nhanh trong chuỗi cung ứng công nghệ .

Trong khi đó, Việt Nam hưởng lợi theo hướng gia tăng vai trò trong khâu lắp ráp điện tử thành phẩm, chuyên về các sản phẩm điện tử tiêu dùng hoàn chỉnh, nhờ xu hướng đa dạng hoá chuỗi cung ứng của các tập đoàn công nghệ đa quốc gia như Samsung.

Thị phần điện tử tiêu dùng của Việt Nam, bao gồm điện thoại thông minh, máy in và máy tính, đã tăng đáng kể từ mức gần như bằng 0 lên 8–15% trong vòng 15 năm.

Bên cạnh điện tử tiêu dùng, Việt Nam cũng nỗ lực vươn lên trong chuỗi giá trị, nhắm tới phân khúc mạch tích hợp (IC). Tuy nhiên, khác với Singapore và Malaysia, Việt Nam lại chứng kiến thị phần chip xử lý toàn cầu suy giảm.

Về cơ bản, điều này phản ánh tình hình hiện tại của Việt Nam như một trung tâm lắp ráp và sản xuất bán dẫn thay vì một nhà sản xuất bán dẫn đa dạng hơn.

Tuy nhiên, điều này cũng mở ra cơ hội để quốc gia đẩy mạnh đa dạng hóa, cả về mặt hợp tác và về các cơ hội khác nhau, theo bà Angela Tritto, tác giả của báo cáo “Mapping ASEAN’s position in the global semiconductor industry,” trong lần trả lời Bloomberg Businessweek Vietnam cuối năm ngoái.

Song song với cơ hội, rủi ro cũng hiện hữu đối với khu vực ASEAN. Giá năng lượng tăng có thể làm tăng chi phí sản xuất chip và ảnh hưởng đến nhu cầu công nghệ, trong khi nguy cơ áp thuế đối với bán dẫn vẫn được xem là “thanh gươm Damocles” đối với các nền kinh tế phụ thuộc vào xuất khẩu điện tử  tại ASEAN. 

"Trong thời đại cạnh tranh này, sự hợp tác lại càng quan trọng hơn và là điều mà mọi chính phủ nên theo dõi sát sao," bà Tritto nhận xét.