Câu nói nổi tiếng của nhà kinh tế Robert Solow vào năm 1987 về kỷ nguyên máy tính, rằng công nghệ này có thể được nhìn thấy ở khắp nơi ngoại trừ trong các số liệu năng suất, cũng đúng với trí tuệ nhân tạo tạo sinh.

Cuộc cách mạng công nghệ thông tin thực sự đã giúp người lao động trên toàn cầu trở nên hiệu quả hơn, đặc biệt sau khi internet tạo ra những mô hình kinh doanh hoàn toàn mới. Tuy nhiên, những thay đổi này xuất hiện theo từng làn sóng, rất lâu sau các khoản đầu tư ban đầu. Chúng cũng khó đo lường theo thời gian thực.

Điều tương tự đang diễn ra hiện nay. Chưa đầy 4 năm kể từ khi mô hình ngôn ngữ lớn đầu tiên được phát hành, đầu tư hằng năm cho AI đang tiến gần 1.000 tỉ USD. Tuy nhiên, bằng chứng cho thấy các doanh nghiệp sử dụng công nghệ này đang khai thác hiệu quả hơn nguồn nhân lực của mình, qua đó tạo ra những cải thiện trên toàn nền kinh tế, đang ở đâu?

Một nghiên cứu gần đây của Alex Blumenfeld tại đại học California, Berkeley, cùng Jonathon Hazell tại trường Kinh tế London và hai nhà kinh tế khác, đã tìm cách lấp khoảng trống này bằng cách lượng hóa một lĩnh vực then chốt, nơi AI đang tạo ra tác động lớn nhất: Công nghệ phần mềm.

Hãy hình dung có hai nền tảng thương mại điện tử, nhưng chỉ một nền tảng đang thiết kế lại ứng dụng để các tác nhân Claude hoặc ChatGPT có thể mua sắm dễ dàng như con người. Chẳng bao lâu sau, trang tuyển dụng của nền tảng đó, cũng như các tin đăng trên LinkedIn, sẽ tìm kiếm thêm những nhà phát triển phần mềm có kỹ năng sử dụng AI để hoàn thành dự án nhanh hơn trước đây.

Thị trường chứng khoán đã phần nào nhận ra những công ty nào đang tận dụng AI tốt nhất. Khi công nghệ này tiến bộ, nhà đầu tư sẽ ngày càng phản ánh những lợi ích kỳ vọng vào giá cổ phiếu của các doanh nghiệp có vị thế tốt nhất để hưởng lợi.

Các nhà nghiên cứu so sánh lợi suất cổ phiếu của các doanh nghiệp với một chỉ số AI, đồng thời giữ cố định các yếu tố khác, rồi xem xét mức lợi suất vượt trội hoặc thấp hơn đó thay đổi như thế nào theo chi phí trả cho lập trình viên. Kết luận của họ rất đáng chú ý: Trong giai đoạn từ tháng 11.2022 đến tháng 12.2025, AI đã nâng ước tính của thị trường về giá trị hiện tại của năng suất công nghệ phần mềm, tương đương với mức tăng vĩnh viễn 32,6%.

Để đưa ra kết luận, Blumenfeld và các cộng sự nghiên cứu những công ty từ các sàn thương mại trực tuyến như eBay Inc. đến các nhà sản xuất thiết bị điện tử như Sonos Inc. và các nền tảng du lịch như Expedia Group Inc. và Airbnb Inc. Điểm chung của các công ty này là công nghệ phần mềm đóng vai trò then chốt trong hoạt động kinh doanh, thay vì bản thân phần mềm là sản phẩm của họ. Để phân biệt tác động của AI đối với năng suất, các nhà nghiên cứu loại các công ty phần mềm và những doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng chất bán dẫn khỏi mẫu nghiên cứu.

Mô hình tương tự dường như cũng xuất hiện ở một số công ty tiêu dùng lớn nhất châu Á. Tôi đã thực hiện một phép kiểm tra sơ bộ, đo lường mức độ nhạy cảm của cổ phiếu Sony Group Corp., Coupang Inc. và Grab Holdings Ltd. niêm yết tại Mỹ với ROBO Global Artificial Intelligence Index1, rồi so sánh kết quả với mức độ liên quan đến kỹ thuật phần mềm của các công ty này. Do không có dữ liệu về quỹ lương, tôi sử dụng tỉ lệ tin tuyển dụng liên quan đến phần mềm trên trang tuyển dụng của mỗi công ty làm chỉ báo thay thế.

Hãy xem đây như một cái nhìn sơ bộ vào bên trong. Một nghiên cứu thống kê về mức tăng năng suất nhờ AI tại các công ty châu Á sẽ cần một mẫu lớn hơn nhiều so với 3 doanh nghiệp được lựa chọn này. Dù vậy, bộ ba này vẫn mang đến một gợi ý đáng chú ý. Coupang là câu trả lời của Hàn Quốc dành cho Amazon.com Inc., còn Grab là một siêu ứng dụng Đông Nam Á. Sony, tập đoàn toàn cầu hoạt động trong các lĩnh vực phần cứng, trò chơi điện tử và giải trí Hollywood, lại không dễ để phân tích.

Chẳng hạn, mô hình của tôi không xếp một quản lý chương trình kỹ thuật cấp cao phụ trách PlayStation vào nhóm lập trình viên. Tuy nhiên, mô tả công việc cho biết vị trí này liên quan đến mọi giai đoạn trong vòng đời phát triển phần mềm. Những trường hợp như vậy cho thấy mức độ tiếp xúc thực tế của Sony với hoạt động kỹ thuật phần mềm có thể cao hơn đáng kể so với ước tính 12% của tôi.

Những sai lệch như vậy có thể giúp giải thích vì sao chúng ta vẫn liên tục đánh giá thấp mức tăng năng suất nhờ AI. Những cải thiện sẽ xuất hiện ở các vị trí và bộ phận trong doanh nghiệp mà không ai theo dõi sát sao. Đến khi chúng trở nên rõ ràng, các công ty có thể đã vận hành theo một cách rất khác. Ngay cả phép thử thô sơ của tôi cũng chỉ về cùng một hướng với nghiên cứu chặt chẽ hơn của Blumenfeld: Câu chuyện hiệu quả đang diễn ra trước tiên ở lĩnh vực phát triển phần mềm.

Về lý thuyết, tác động tương tự cũng sẽ hiện diện tại các tập đoàn công nghệ lớn của Trung Quốc. Alibaba Group Holding Ltd. cho thấy vì sao điều đó có thể khó nhận ra. Cổ phiếu của công ty biến động mạnh trước mọi yếu tố, từ các hạn chế xuất khẩu chất bán dẫn của Mỹ đến sự cạnh tranh trong lĩnh vực điện toán đám mây từ những đối thủ như Douyin Co. thuộc ByteDance, qua đó làm sai lệch mối quan hệ giữa cổ phiếu và chỉ số AI. Tuy nhiên, việc không thể tách riêng các khoản lợi ích về năng suất không có nghĩa là những lợi ích đó không tồn tại.

"Nền tảng phần mềm đang nuốt chửng thế giới," Marc Andreessen, đồng sáng lập công ty đầu tư mạo hiểm Andreessen Horowitz, viết vào năm 2011. Ông đã đúng. Các công ty công nghệ và những doanh nghiệp liên quan đến công nghệ hiện chiếm khoảng 95% vốn hóa thị trường của 10 doanh nghiệp lớn nhất thế giới. Nhưng bản thân phần mềm đang trải qua một cuộc cách mạng khác. Cho đến nay, mọi dòng mã đều phải do con người viết. Điều đó không còn đúng nữa. "Khi các tác nhân viết 90% mã nguồn, các kỹ sư thực sự có thể làm được nhiều hơn gấp 10 lần," Andreessen gần đây nhận định.

Dù các số liệu thống kê chính thức có thể vẫn chưa bắt kịp, giá cổ phiếu và các tin tuyển dụng cho thấy làn sóng tăng năng suất đã bắt đầu.