Năm 1962, 86% người Mỹ trưởng thành đã kết hôn ít nhất một lần. Hôn nhân khi ấy là con đường phổ biến của đời sống người trưởng thành. Đến năm 2023, tỉ lệ này giảm xuống còn khoảng 69%. Sự sụt giảm kéo dài liên tục qua từng thập niên, không gắn với một cuộc khủng hoảng ngắn hạn nào, cho thấy đây là thay đổi mang tính cấu trúc chứ không phải phản ứng nhất thời.

Sự thay đổi thể hiện rõ nhất ở thế hệ trẻ. Trong thập niên 1960, khoảng 90% người Mỹ trong độ tuổi từ 26 đến 30 đã kết hôn. Ngày nay, tỉ lệ đó đã giảm xuống dưới 40%. Nghĩa là, đa số người Mỹ bước qua tuổi 30 mà chưa từng lập gia đình. Tuổi kết hôn lần đầu phản ánh rất rõ xu hướng này.

Năm 1960, nam giới Mỹ kết hôn lần đầu ở tuổi trung bình khoảng 23, phụ nữ khoảng 20. Đến năm 2024, con số tương ứng là 30,2 đối với nam và 28,6 đối với nữ. Đây là mức cao nhất kể từ khi nước Mỹ bắt đầu thống kê nhân khẩu học. Việc kết hôn muộn không những thay đổi về thời điểm mà kéo theo thay đổi về lối sống. Khi đời sống độc thân kéo dài đến cuối tuổi 20 hoặc đầu tuổi 30, con người quen với việc tự quyết mọi thứ, từ tài chính đến sinh hoạt cá nhân.

Hôn nhân, với những ràng buộc và thỏa hiệp tất yếu, trở nên khó chấp nhận hơn. Nhiều người trì hoãn cho đến khi không còn thấy cần thiết nữa. Hệ quả là cấu trúc hộ gia đình thay đổi nhanh chóng. Trong tổng số khoảng 132 triệu hộ gia đình Mỹ hiện nay, dưới 50% là hộ có vợ chồng kết hôn. Vào đầu thập niên 1960, con số này là khoảng 75%. Gia đình hôn nhân không còn là hình ảnh chiếm ưu thế trong xã hội Mỹ hiện đại.

Sự suy giảm của hôn nhân đi kèm với sự gia tăng mạnh mẽ của sinh con ngoài hôn nhân. Năm 1960, chỉ khoảng 5% trẻ em Mỹ sinh ra ngoài hôn nhân. Đến nay, tỉ lệ này đã lên tới khoảng 40%. Sự thay đổi này diễn ra nhanh đến mức những gì từng bị coi là khủng hoảng nay trở thành bình thường. Năm 1965, khi báo cáo Moynihan công bố rằng khoảng 25% trẻ em da đen sinh ra ngoài hôn nhân, điều đó bị xem là dấu hiệu đổ vỡ nghiêm trọng của cấu trúc gia đình.

Sáu thập niên sau, tỉ lệ này đã gần 70%. Trên phạm vi toàn quốc, khoảng một phần tư trẻ em Mỹ hiện sống trong gia đình chỉ có một phụ huynh. Năm 1960, gần 90% trẻ em sống với cả cha và mẹ và hơn 70% sống với cha mẹ ruột đã kết hôn. Đến năm 2019, chỉ còn 59% trẻ em sống trong gia đình có cha mẹ ruột kết hôn.

Hiện tượng này không phân bố đồng đều. Trong nhóm phụ nữ có trình độ học vấn thấp, khoảng 67% trẻ em sinh ra ngoài hôn nhân. Ở nhóm học vấn trung bình, tỉ lệ là 53%. Trong khi đó, ở nhóm phụ nữ có trình độ đại học trở lên, con số này chỉ khoảng 12%. Gia đình ổn định dần trở thành đặc trưng của tầng lớp có điều kiện kinh tế và văn hóa tốt hơn.

Khi hôn nhân suy giảm và sinh con ngoài hôn nhân gia tăng, mức sinh tất yếu giảm theo. Năm 2024, tỉ suất sinh của Mỹ chỉ còn 1,59 con trên một phụ nữ, thấp hơn nhiều so với mức 2,1 cần thiết để duy trì dân số. Đây không phải là con số mang tính lý thuyết. Nó báo hiệu một tương lai gần trong đó số người chết sẽ vượt số người sinh.

Theo các dự báo nhân khẩu học, điều này có thể xảy ra trong vòng một thập niên tới. Khi đó, dân số Mỹ sẽ bắt đầu giảm nếu không có nhập cư bù đắp. Một xã hội ít trẻ em sẽ phải đối mặt với nhiều hệ quả. Lực lượng lao động thu hẹp. Tỉ lệ người cao tuổi tăng nhanh. Các chương trình an sinh xã hội, đặc biệt là An sinh xã hội và Medicare, vốn dựa vào thế hệ lao động trẻ để nuôi dưỡng thế hệ già sẽ chịu áp lực ngày càng lớn.

Ngay từ năm 2010, hệ thống An sinh xã hội đã chi nhiều hơn thu. Khi dân số trẻ tiếp tục giảm, sự mất cân đối này sẽ trầm trọng hơn. Theo tài liệu, một nguyên nhân quan trọng của sự tan rã gia đình Mỹ nằm ở cách thiết kế chính sách phúc lợi từ thập niên 1960. Nhiều chương trình trợ cấp được xây dựng để hỗ trợ gia đình nghèo nhưng lại tạo ra những động lực không mong muốn.

Trong nhiều trường hợp, khi hai người nghèo có con chung quyết định kết hôn, họ mất đi một phần đáng kể trợ cấp tiền mặt, thực phẩm và nhà ở. Tổng thu nhập khả dụng của gia đình sau khi kết hôn có thể thấp hơn khi họ sống riêng. Kết hôn vì thế trở thành một lựa chọn bất lợi về mặt kinh tế. Hệ thống này dần thay thế vai trò của người cha bằng bộ máy hành chính. Nhà nước cung cấp tiền, đặt ra quy định và giám sát. Gia đình không còn là nơi gánh vác trách nhiệm chính.

Báo cáo mới của Heritage Foundation gọi hiện tượng này là “bureaugamy”, tức là nhà nước đứng vào vị trí mà trước kia thuộc về hôn nhân.

Bên cạnh chính sách là những biến đổi văn hóa sâu rộng. Từ thập niên 1960, cách mạng tình dục đã tách tình dục khỏi hôn nhân và sinh con. Ly hôn dễ dàng được hợp pháp hóa. Sống chung không kết hôn trở nên phổ biến. Phá thai được mở rộng. Trong nhiều diễn ngôn văn hóa, hôn nhân bị mô tả như sự ràng buộc cản trở tự do cá nhân. Con cái bị nhìn như gánh nặng chi phí và trách nhiệm.

Một số khuynh hướng môi trường cực đoan còn cổ súy giảm sinh, coi việc sinh thêm con là gây hại cho hành tinh. Những thay đổi này, khi kết hợp với nhau, làm suy yếu dần động lực lập gia đình và sinh con. Hôn nhân không còn được xem là điều kiện tự nhiên của đời sống trưởng thành mà đã trở thành một lựa chọn có thể trì hoãn hoặc bỏ qua. Những con số về hôn nhân, sinh con và dân số cho thấy sự suy yếu của gia đình Mỹ không phải là cảm nhận chủ quan mà là thực tế có thể đo đếm.

Đây là kết quả của nhiều thập niên chính sách và biến đổi văn hóa chồng chéo lên nhau. Gia đình suy yếu không làm xã hội sụp đổ ngay. Nó làm xã hội thiếu dần sinh lực, thiếu sự tiếp nối giữa các thế hệ. Khi những hệ quả ấy trở nên rõ ràng, việc khắc phục sẽ không còn dễ dàng.