Từ một văn phòng cách Nhà Trắng vài dãy phố, một nhóm cựu nhân sự Phố Wall đang đứng ở tuyến đầu trong kế hoạch của Lầu Năm Góc nhằm phá thế độc quyền khoáng sản chiến lược của Trung Quốc.

Mục tiêu của họ là xây dựng một nguồn cung độc lập cho các nguyên tố đất hiếm và nam châm, những vật liệu hiện diện trong đủ loại sản phẩm từ lò vi sóng cho tới tên lửa. Họ muốn tránh lặp lại tình cảnh năm ngoái, khi Tổng thống Donald Trump buộc phải xuống thang trong cuộc chiến thương mại sau khi Trung Quốc cắt nguồn cung.

Trong nội bộ, nhóm này được gọi là “Deal Team Six”, cách chơi chữ nửa đùa nửa thật lấy cảm hứng từ Seal Team Six, đơn vị đặc nhiệm tinh nhuệ của hải quân Mỹ. Họ đang chạy đua để thiết kế các thỏa thuận phức tạp với hàng tỉ USD đầu tư vốn cổ phần, cơ chế bảo đảm giá dài hạn, cam kết mua hàng, các khoản vay và nhiều công cụ tài chính khác.

“Chúng ta đang ở trong tình trạng báo động đỏ”, Rush Doshi, người từng phụ trách hồ sơ Trung Quốc tại Hội đồng An ninh Quốc gia dưới thời chính quyền ông Biden, nhận định. “Mọi người đều cảm thấy không còn thời gian để tranh luận xem liệu sẽ tốt hơn nếu xử lý việc này hoàn toàn theo cơ chế thị trường hay không.”

Việc thách thức sự thống trị của Trung Quốc trong lĩnh vực này, thứ mà Bắc Kinh đã mất hàng chục năm để xây dựng, từ lâu vốn là mục tiêu của Mỹ nhưng kết quả đạt được rất hạn chế. Ngay cả những dự báo lạc quan nhất của nhóm mới tại Lầu Năm Góc cũng cho thấy Mỹ phải chờ ít nhất tới cuối thập kỷ này mới có thể nâng mạnh sản lượng.

Chiến dịch đầu tư quyết liệt hiện nay đánh dấu sự thay đổi lớn so với suốt một thập kỷ qua, khi Mỹ chủ yếu tập trung hạn chế xuất khẩu sang Trung Quốc, ngăn các thương vụ của Trung Quốc tại Mỹ và truy tố gián điệp cũng như hacker của nước này. Nhóm của Lầu Năm Góc, tên chính thức là Economic Defense Unit, cũng dự định áp dụng cách tiếp cận mới cho các điểm yếu khác như cáp dữ liệu dưới biển và các hóa chất cần thiết để sản xuất thuốc men.

Một số lãnh đạo trong ngành cảnh báo việc Lầu Năm Góc vội vã ký kết thỏa thuận đã khiến họ hậu thuẫn cho những công ty chưa được kiểm chứng đầy đủ, đồng thời bỏ qua các nguy cơ xung đột lợi ích. Theo những người này, các mục tiêu đề ra là thiếu thực tế và cách làm của chính phủ vô tình khuyến khích doanh nghiệp thổi phồng năng lực để nhận tài trợ.

Chính quyền Trump “gần như công khai tuyên bố rằng các quyết định của họ sẽ được đưa ra vì lợi ích tài chính, thay vì để xây dựng chuỗi cung ứng độc lập,” Derek Scissors, chuyên gia cao cấp tại American Enterprise Institute, nhận xét.

Lầu Năm Góc phủ nhận cáo buộc này. “Bộ Chiến tranh duy trì sự công tâm nghiêm ngặt, ưu tiên các giải pháp mang lại lợi ích trực tiếp cho lực lượng chiến đấu,” phát ngôn viên Sean Parnell cho biết. “Chúng tôi áp dụng quy trình thẩm định chặt chẽ với mọi đối tác tiềm năng, nhằm bảo đảm mỗi công ty đều thực sự đáp ứng những năng lực và cam kết mà họ quảng bá.”

Nhóm của Lầu Năm Góc cho biết họ có khả năng huy động tới 200 tỉ USD tài chính trong ba năm tới. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều câu hỏi về việc các thương vụ đầu tư này sẽ được triển khai thế nào trong khuôn khổ pháp lý hiện hành.

“Hiện gần như chưa có luật nào” điều chỉnh làn sóng đầu tư vốn cổ phần này, đặc biệt là các thương vụ góp vốn trực tiếp, Thượng nghị sĩ Roger Wicker, Chủ tịch Ủy ban Quân vụ Thượng viện Mỹ, phát biểu trong một phiên điều trần hồi tháng 2. Ông kêu gọi tăng cường phối hợp với Quốc hội.

Dù chỉ được sử dụng với khối lượng nhỏ, đất hiếm lại đóng vai trò thiết yếu đối với chuỗi sản xuất tạo ra giá trị gia tăng lên tới 1.200 tỉ USD, theo Bloomberg Economics.

Chính quyền Mỹ đặt mục tiêu đến năm 2030 có thể sản xuất đủ nam châm để đáp ứng một nửa nhu cầu toàn cầu. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế, Trung Quốc đã sản xuất tới 94% nam châm đất hiếm trên thế giới trong năm 2024.

Dù Economic Defense Unit mới được thành lập vào tháng 4, chiến dịch hiện nay thực chất đã bắt đầu từ những tuần đầu tiên của nhiệm kỳ Trump thứ hai. Dưới quyền Phó Bộ trưởng Quốc phòng Stephen Feinberg, tỉ phú trong lĩnh vực đầu tư tư nhân, EDU đang phối hợp với nhiều bộ phận khác của Bộ Quốc phòng cùng các cơ quan như Bộ Thương mại và Tập đoàn Tài chính Phát triển Quốc tế Mỹ để xây dựng các thương vụ.

Khi Trung Quốc bắt đầu hạn chế xuất khẩu đất hiếm và nam châm vào năm ngoái nhằm đáp trả thuế quan của Trump, tác động gần như xuất hiện ngay lập tức. Các hãng ô tô cùng nhiều doanh nghiệp tiêu thụ lớn cảnh báo họ có thể buộc phải dừng sản xuất. Bắc Kinh chỉ nới lỏng hạn chế sau khi Washington đồng ý giảm bớt thuế quan và các biện pháp kiểm soát xuất khẩu công nghệ sang Trung Quốc.

Kể từ đó, chính quyền Mỹ đã gấp rút xây dựng một chuỗi cung ứng nam châm vĩnh cửu không phụ thuộc Trung Quốc.

Tháng 7 vừa qua, Feinberg dẫn dắt một thỏa thuận với MP Materials Corp., doanh nghiệp khai thác đất hiếm duy nhất tại Mỹ. Thỏa thuận bao gồm khoản đầu tư vốn cổ phần trị giá 400 triệu USD, điều chưa từng có trong lịch sử hiện đại của Lầu Năm Góc, qua đó đưa chính phủ Mỹ trở thành cổ đông lớn nhất của công ty. Lầu Năm Góc cũng thiết lập mức giá sàn cho một số sản phẩm đất hiếm của MP và bảo đảm toàn bộ nam châm sản xuất tại nhà máy mới sẽ được khách hàng quốc phòng và thương mại mua trong vòng 10 năm.

Các thỏa thuận tiếp theo, một số vẫn đang ở giai đoạn sơ bộ, trải dài từ một nhà sản xuất nam châm của Mỹ cho tới một công ty khai thác đất hiếm tại Brazil, doanh nghiệp sau đó được bán cho một công ty Mỹ trong thương vụ trị giá 2,8 tỉ USD.

Để bảo đảm đầu ra cho các loại nam châm mới ngoài Trung Quốc, giới chức chính quyền đã gây sức ép với các hãng ô tô lớn tại Mỹ nhằm buộc họ cam kết mua hàng. Theo những người am hiểu các cuộc trao đổi, các sản phẩm này hiện vẫn chưa được sản xuất ở quy mô lớn.

Các chỉ trích cũng cáo buộc Lầu Năm Góc chưa thực hiện đầy đủ việc rà soát nguy cơ tham nhũng và xung đột lợi ích. Họ lưu ý rằng Cerberus Capital Management, quỹ đầu tư do Feinberg đồng sáng lập, là một nhân tố lớn trong chính những lĩnh vực mà Lầu Năm Góc đang rót vốn. Ngoài ra, Donald Trump Jr., con trai của tổng thống, hiện là đối tác tại một công ty từng đầu tư vào Vulcan Elements, doanh nghiệp đang có thỏa thuận vay vốn có điều kiện trị giá 620 triệu USD.

Người phát ngôn của Lầu Năm Góc nói Feinberg là “một người chính trực, luôn hành xử có đạo đức trong suốt sự nghiệp.” Sau khi nhậm chức, Feinberg đã thoái toàn bộ vốn khỏi các doanh nghiệp của mình để tuân thủ quy định đạo đức liên bang.

Người phát ngôn của Trump Jr. cho biết ông chỉ là nhà đầu tư thụ động vào Vulcan thông qua một quỹ và “không bao giờ làm việc với chính phủ liên bang thay mặt cho bất kỳ công ty nào mà ông đầu tư hoặc cố vấn.”

Một người am hiểu quan điểm của Lầu Năm Góc cho biết EDU không hề biết về khoản đầu tư của Trump Jr. vào thời điểm ký thỏa thuận vì tỉ lệ sở hữu quá nhỏ để xuất hiện trong quá trình thẩm định. Người này nói thêm rằng, ngay cả nếu biết trước, trên thị trường hiện cũng không có nhiều công ty làm được điều Vulcan đang làm và bộ này buộc phải phản ứng theo thực tế thị trường.

“Họ đang hỗ trợ những dự án nhằm củng cố toàn bộ nền tảng công nghiệp, chứ không chỉ phục vụ nhu cầu quốc phòng,” Chris Kennedy, chuyên gia phân tích chính sách kinh tế tại Bloomberg Economics, nhận xét. Theo ông, đây là điều “gần như bất khả thi” trong quá khứ.

— Với sự hỗ trợ của Joe Deaux và Gabrielle Coppola