Sự hiện diện quân sự của Mỹ tại châu Âu từng được xem là một trong những trụ cột vững chắc nhất của trật tự quốc tế sau Thế chiến II. Từ những căn cứ như Lakenheath ở Anh hay Ramstein tại Đức, hàng chục nghìn binh sĩ Mỹ đã đồn trú suốt nhiều thập kỷ, góp phần duy trì an ninh cho châu lục này và mở rộng tầm ảnh hưởng của Washington. Tuy nhiên, bức tranh tưởng chừng bền vững ấy đang xuất hiện những vết nứt rõ ràng hơn bao giờ hết.

Cuộc chiến tại Iran trở thành chất xúc tác mới nhất đẩy mối quan hệ giữa Mỹ và châu Âu vào trạng thái căng thẳng. Việc nhiều quốc gia châu Âu tỏ ra dè dặt, thậm chí từ chối cho Mỹ sử dụng căn cứ trên lãnh thổ của mình để phục vụ chiến dịch quân sự, đã khiến Washington phản ứng gay gắt. Những lời chỉ trích nặng nề từ phía Mỹ, cùng các đề xuất trừng phạt đồng minh, cho thấy mức độ bất đồng đã vượt xa những tranh cãi thông thường.

Điều đáng chú ý là sự bức xúc không chỉ đến từ một phía. Ở châu Âu, ngày càng nhiều tiếng nói cho rằng Mỹ hành động đơn phương, thiếu tham vấn và coi nhẹ vai trò của các đồng minh trong NATO. Niềm tin vào vai trò lãnh đạo của Washington suy giảm đáng kể, trong bối cảnh các chính sách đối ngoại khó đoán và những phát ngôn gây tranh cãi từ Nhà Trắng. Khi một liên minh được xây dựng trên sự tin cậy, sự lung lay về niềm tin có thể gây ra hệ quả sâu rộng hơn bất kỳ bất đồng chính sách nào.

Những căng thẳng hiện tại cũng không diễn ra trong khoảng trống. Trước đó, quan hệ hai bờ Đại Tây Dương đã chịu áp lực từ các biện pháp thuế quan, tranh chấp thương mại và cả những tuyên bố gây sốc liên quan đến chủ quyền lãnh thổ. Tất cả góp phần tạo nên một bầu không khí nghi kỵ, nơi mà công chúng tại nhiều quốc gia châu Âu bắt đầu nhìn Mỹ như một rủi ro tiềm tàng hơn là một đối tác chiến lược. Sự thay đổi trong nhận thức này, nếu kéo dài, có thể làm xói mòn nền tảng chính trị của liên minh.

Từ sau năm 1945, vai trò của Mỹ tại châu Âu thường được mô tả như một “tình bạn khắng khít” nhưng thực tế là Mỹ bảo hộ an ninh cho cả châu lục. Các quốc gia châu Âu chấp nhận sự hiện diện của Mỹ vì lợi ích an ninh và ổn định. Tuy nhiên, khái niệm này giờ đây đang bị đặt lại. Khi lợi ích và giá trị chung không còn được nhìn nhận một cách đồng nhất, “lời mời” đó có thể trở nên kém chắc chắn hơn.

Nếu kịch bản Mỹ rút dần hiện diện quân sự khỏi châu Âu xảy ra, bên nào sẽ chịu tổn thất lớn hơn? Đối với Washington, câu trả lời phụ thuộc vào tham vọng chiến lược toàn cầu. Các căn cứ tại châu Âu không chỉ phục vụ mục tiêu bảo vệ lục địa này mà còn là bàn đạp cho các chiến dịch ở Trung Đông, châu Phi và những khu vực lân cận. Trong nhiều thập kỷ, mạng lưới này đã giúp Mỹ triển khai lực lượng nhanh chóng và hiệu quả. Việc từ bỏ nó đồng nghĩa với việc thu hẹp đáng kể khả năng can dự quân sự ở những khu vực quan trọng.

Dù vậy, để đưa ra quyết định như vậy, Mỹ cần tin rằng họ sẽ không còn nhu cầu sử dụng các căn cứ này trong tương lai. Điều này khó xảy ra khi lịch sử gần đây cho thấy Washington vẫn thường xuyên can dự vào các điểm nóng, đặc biệt là tại Trung Đông. Chính vì thế, việc đóng cửa hàng loạt căn cứ ở châu Âu vào thời điểm hiện tại có thể bị xem là một bước đi thiếu thận trọng.

Ở chiều ngược lại, châu Âu cũng đối mặt với những rủi ro đáng kể nếu thiếu đi sự hỗ trợ từ Mỹ. Cuộc chiến tại Ukraine là lời nhắc nhở rõ ràng rằng môi trường an ninh của châu lục này vẫn đầy bất ổn. Những cảnh báo từ các lãnh đạo châu Âu về nguy cơ xung đột lan rộng cho thấy mối lo ngại không hề nhỏ. Trong bối cảnh đó, năng lực quân sự của châu Âu, dù đã có nhiều cải thiện, vẫn chưa đủ để thay thế hoàn toàn vai trò của Mỹ.

Các lĩnh vực then chốt như phòng không, tình báo hay vận tải quân sự chiến lược vẫn phụ thuộc lớn vào Washington. Việc xây dựng năng lực tự chủ trong những lĩnh vực này đòi hỏi thời gian dài, nguồn lực tài chính lớn và sự phối hợp chặt chẽ giữa các quốc gia. Đây là thách thức không dễ vượt qua, đặc biệt khi nội bộ châu Âu cũng tồn tại nhiều khác biệt về ưu tiên và chiến lược.

Cấu trúc của NATO càng làm nổi bật sự phụ thuộc này. Liên minh quân sự lớn nhất thế giới được thiết kế xoay quanh vai trò dẫn dắt của Mỹ, từ hệ thống chỉ huy đến khả năng triển khai lực lượng. Việc thay đổi cấu trúc đó không chỉ là vấn đề kỹ thuật, mà còn liên quan đến ý chí chính trị và sự đồng thuận giữa các thành viên.

Trong bối cảnh đó, phần lớn các nhà lãnh đạo châu Âu vẫn lựa chọn cách tiếp cận thận trọng. Ý tưởng về một sự “tách rời” hoàn toàn khỏi Mỹ, dù được nhắc đến trong các cuộc tranh luận, vẫn chưa trở thành lựa chọn thực tế. Những nỗ lực duy trì quan hệ, thậm chí nhượng bộ trong một số trường hợp, phản ánh nhận thức rằng cái giá của một sự đổ vỡ có thể rất lớn.

Về phía Mỹ, dù có những phát biểu cứng rắn, các kịch bản trừng phạt đồng minh cũng hiếm khi bao gồm việc rút toàn bộ lực lượng khỏi châu Âu. Điều này cho thấy Washington cũng nhận thức rõ tầm quan trọng chiến lược của khu vực này. Thực tế, cả hai bên dường như đang ở trong một trạng thái khó xử: bất mãn gia tăng nhưng lợi ích chung vẫn đủ lớn để giữ họ gắn kết.

So sánh mối quan hệ này với một cuộc hôn nhân có phần gượng ép có thể không quá xa rời thực tế. Những bất đồng ngày càng sâu sắc, những lời chỉ trích công khai và sự suy giảm niềm tin là các dấu hiệu đáng lo ngại. Khi các bên bắt đầu nói và làm những điều khó có thể rút lại, rủi ro đổ vỡ sẽ tăng lên theo thời gian.

Một cuộc “ly hôn” chính thức giữa Mỹ và châu Âu vẫn là kịch bản xa vời ở thời điểm hiện tại. Tuy nhiên, quá trình rạn nứt âm thầm có thể đã bắt đầu. Nếu không có những nỗ lực tái xây dựng lòng tin và điều chỉnh kỳ vọng, liên minh từng được xem là nền tảng của trật tự quốc tế có thể bước vào một giai đoạn biến đổi sâu sắc.

Trong một thế giới ngày càng bất định, sự thay đổi này sẽ không chỉ ảnh hưởng đến hai bờ Đại Tây Dương. Nó còn có thể định hình lại cán cân quyền lực toàn cầu, tạo ra những khoảng trống mà các cường quốc khác sẵn sàng lấp đầy. Và khi đó, câu chuyện không còn dừng lại ở một cuộc tranh cãi giữa các đồng minh, mà trở thành bước ngoặt lớn của địa chính trị thế kỷ 21.