Đồng hồ đối với Thụy Sĩ cũng giống như ô tô đối với Đức: một mặt hàng xuất khẩu mang niềm tự hào dân tộc, nhưng đang gặp khó khăn trong bối cảnh địa chính trị đầy biến động.

Khi tổng thống Mỹ Donald Trump áp mức thuế 39% lên Bern vào năm 2025, Nick Hayek, người thừa kế gia đình Swatch, đã bày tỏ sự giận dữ bằng một mẫu đồng hồ phiên bản giới hạn, trong đó vị trí các mốc giờ "3" và "9" trên mặt đồng hồ được đổi chỗ cho nhau. Bầu không khí đã phần nào dịu lại sau khi các lãnh đạo doanh nghiệp Thụy Sĩ mang quà đến Nhà Trắng, trong đó có một chiếc Rolex bằng vàng, "dành cho người dân Mỹ". Dù vậy, tình trạng suy giảm kéo dài tại Trung Quốc vẫn khiến các nhà sản xuất đồng hồ phải cảnh giác.

Xung đột thương mại giữa Thụy Sĩ và Mỹ rõ ràng có quy mô nhỏ hơn cú sốc thương mại khổng lồ đang giáng vào các nhà sản xuất ô tô Đức như Volkswagen AG và Porsche SE. Các hãng này đang cắt giảm việc làm và phải kêu gọi hỗ trợ chính trị trong bối cảnh xe Trung Quốc tràn vào lục địa, kể cả khi các mục tiêu giảm phát thải đang được nới lỏng. Tuy nhiên, liên minh châu Âu có thể rút ra một số bài học từ Thụy Sĩ về cách vượt qua vấn đề Trung Quốc.

Nền kinh tế Thụy Sĩ dự kiến tăng trưởng tương đối khả quan, ở mức 1,8% trong năm nay. Một phần động lực đến từ thế mạnh xuất khẩu các mặt hàng như dược phẩm, vốn khó bị sao chép hơn ô tô. Nhưng nền kinh tế này cũng có sức chống chịu tích hợp sẵn sau khi trải qua cuộc khủng hoảng thương mại của chính mình trong thập niên 1970 và 1980, thời điểm các nhà sản xuất đồng hồ sống sót qua trải nghiệm cận kề cái chết trước các đối thủ nước ngoài.

Khi đó, Seiko và các thương hiệu Nhật Bản khác kết hợp khả năng đo thời gian chính xác bằng điện tử với hoạt động sản xuất hiệu quả. Không có lá chắn bảo hộ để bảo vệ họ trong giai đoạn sau này được gọi là "cuộc khủng hoảng thạch anh," các nhà chế tác đồng hồ Thụy Sĩ đã bị lay chuyển khỏi sự tự mãn kéo dài hàng thế hệ.

Các nhà sản xuất đồng hồ Thụy Sĩ ở phân khúc cao cấp phản ứng bằng những sản phẩm xa xỉ và đắt tiền hơn, biến bộ máy cơ truyền thống, dù kém chính xác hơn, thành một giá trị riêng. Trong khi đó, phân khúc đại chúng trải qua một đợt tái cấu trúc và hợp nhất khắc nghiệt, đưa nhiều thương hiệu vào Swatch Group AG dưới sự dẫn dắt của Nicolas Hayek, cha của Hayek. Doanh số phục hồi nhờ những thiết kế đơn giản hơn, rẻ hơn và nhiều màu sắc hơn, sử dụng công nghệ thạch anh mà các nhà sản xuất cao cấp từng từ chối.

Cái kết có hậu là Thụy Sĩ vẫn giữ được ngôi vương trong ngành chế tác đồng hồ, thu về nhiều doanh thu từ đồng hồ hơn bất kỳ quốc gia nào khác, dù sản lượng thấp hơn châu Á. Nhưng quá trình này không hề dễ dàng và đòi hỏi tính thực tế. Sau cuộc khủng hoảng thạch anh, số việc làm trong ngành đồng hồ Thụy Sĩ giảm từ khoảng 90.000 vào năm 1970 xuống còn khoảng 1/3 trước khi phục hồi lên hơn 60.000 hiện nay. Những quyết định công nghiệp khó khăn đã được đưa ra, gây tổn thương cho một số khu vực, đồng thời ngành này cũng cần nguồn vốn mới.

Theo nhà sử học Pierre-Yves Donze, cuộc cách mạng thực sự của Hayek không phải là phát minh ra một chiếc đồng hồ, mà là tái định hình chuỗi cung ứng và chuyển một phần hoạt động sản xuất ra nước ngoài, trong khi vẫn duy trì phần cốt lõi được sản xuất tại Thụy Sĩ. Thành công của Swatch thậm chí còn khiến chính phủ Pháp mời Hayek làm cố vấn trong thập niên 1990.

Một lần nữa, châu Âu có thể học hỏi từ lịch sử vùng Alpine mà không cần lặp lại mọi thứ theo đúng nguyên bản. Ngày nay, tình hình đã khác. Mức thâm hụt thương mại hằng ngày 1 tỉ euro, tương đương 1,1 tỉ USD, của EU với Trung Quốc là không bền vững và bắt nguồn từ những mất cân đối kinh tế vĩ mô cần được xử lý. Tuy nhiên, các chính trị gia tại Brussels và những thủ đô khác ở châu Âu cần nói rõ rằng các biện pháp thương mại như hạn chế nhập khẩu tự nguyện chỉ trì hoãn chứ không thể ngăn áp lực cạnh tranh, đặc biệt khi những công ty như BYD Co. đẩy mạnh sản xuất ngay tại châu Âu.

Giống các nhà chế tác đồng hồ Thụy Sĩ trong thập niên 1980, các tập đoàn ô tô của EU không thể né tránh những lựa chọn khó khăn khi cạnh tranh với các mẫu xe Trung Quốc được sản xuất tốt và có giá mua rẻ hơn khoảng 20%. Các doanh nghiệp đang hiện diện trên thị trường không nên được bảo vệ quá mức. Mới chỉ vài năm trước, họ còn ghi nhận lợi nhuận kỷ lục, chi trả cổ tức hậu hĩnh và mua lại cổ phiếu của chính mình.

Một số nỗ lực tự cải tổ đã bắt đầu đem lại kết quả ở cả phân khúc cao cấp lẫn bình dân của thị trường ô tô. Ferrari NV đang củng cố chiến lược khan hiếm theo phong cách Patek Philippe, trong khi Renault SA đẩy mạnh các mẫu xe hoài cổ nhiều màu sắc mang hơi hướng Swatch, chẳng hạn mẫu R5 chạy điện, như đồng nghiệp Chris Bryant của tôi đã viết.

Đáng buồn là bức tranh tổng thể vẫn ảm đạm, đặc biệt đối với các nhà sản xuất ô tô Đức, khi hình ảnh cao cấp vốn được ca ngợi của họ đang bị các thương hiệu Trung Quốc, vốn không ngừng tham vọng vươn lên, thách thức nghiêm trọng. BMW AG đang cắt giảm hàng nghìn việc làm và chỉ kỳ vọng biên lợi nhuận dài hạn phục hồi vào đầu thập niên tới. Michael Dean, chuyên gia của Bloomberg Intelligence, nhận định: "Cần tái cấu trúc sâu rộng hơn trên toàn ngành."

Một cuộc tái định hình theo phong cách Hayek sẽ mang lại lợi ích. Guillaume Dejean, nhà phân tích tại Allianz Trade, nói với tôi rằng các nhà sản xuất ô tô châu Âu nên gộp vốn đầu tư và nguồn lực trong những lĩnh vực như phần mềm, nơi Volkswagen AG đã không thể tự mình thành công với dự án Cariad. Ông cũng khuyến nghị hợp tác với các công ty châu Á trong những công nghệ mà các doanh nghiệp này đang dẫn đầu, như chất bán dẫn và pin.

Điều này đồng nghĩa với việc chấp nhận rằng một số cuộc chiến công nghiệp đã thất bại, đồng thời chuỗi cung ứng xe điện hoàn toàn tự chủ của châu Âu có lẽ là một giấc mơ quá lý tưởng, cũng quá đắt đỏ, bởi nó sẽ làm tăng khoảng 2.000 euro vào chi phí mỗi chiếc xe. Thay vào đó, các nhà hoạch định chính sách có thể tập trung xây dựng mạng lưới an sinh để hỗ trợ những người lao động bị bỏ lại phía sau, chẳng hạn chuyển đổi các nhà máy ô tô thành cơ sở sản xuất quốc phòng. Họ cũng nên tìm cách có được sự tương hỗ lớn hơn trong tiếp cận thị trường từ Bắc Kinh. Gần đây, Thụy Sĩ đã gia hạn một thỏa thuận thương mại tự do với Trung Quốc.

Không quốc gia nào miễn nhiễm trước trật tự thương mại toàn cầu ngày càng bảo hộ, đặc biệt là Thụy Sĩ, quốc gia có chuỗi cung ứng gắn kết với EU. Tuy vậy, tình hình không hoàn toàn vô vọng. Bên ngoài trung tâm "Das Auto" của Đức, những quốc gia như Ireland và Đan Mạch đã xây dựng được các nền kinh tế ít phụ thuộc hơn vào hàng xuất khẩu của Trung Quốc. Ngay tại Đức, nền kinh tế nói chung dường như cũng đang chuyển hướng tích cực, khi IMF nâng dự báo tăng trưởng. Nếu BMW, Mercedes và các hãng tương tự có thể trở thành những chiếc Rolex của ngành xe hơi, điều đó sẽ giúp ích.