Trong những ngày đầu năm, thị trường chứng khoán Việt Nam đã ghi nhận tín hiệu tích cực. Chỉ số VN-Index xác lập đỉnh mới trong nhiều phiên liên tiếp. Đáng chú ý, đà tăng không còn chỉ đến từ nhóm cổ phiếu thuộc hệ sinh thái của tập đoàn Vingroup. Với kỳ vọng làn sóng thoái vốn trong năm 2026, giới đầu tư chứng kiến sự trỗi dậy của các cổ phiếu doanh nghiệp Nhà nước (DNNN).

Khi tỉ lệ tín dụng/GDP tiệm cận 150%, nền kinh tế đứng trước yêu cầu chuyển dịch sang thị trường vốn, thay vì tiếp tục dựa vào kênh tín dụng của ngành ngân hàng.

"Đây là thời điểm mang tính bản lề đối với tiến trình thoái vốn tại các DNNN, khi các điều kiện chính sách và vĩ mô đang đồng loạt hội tụ," ông Tyler Nguyễn Mạnh Dũng, giám đốc Nghiên cứu chiến lược tại công ty chứng khoán HSC, nói. "Áp lực huy động nguồn lực cho tăng trưởng ngày càng rõ nét."

Ước tính Việt Nam cần tổng vốn đầu tư công ở mức 8,5 triệu tỉ đồng (tương đương 350 tỉ USD) trong giai đoạn 2026 - 2030, tăng 181% so với kế hoạch năm năm trước.

Sau khi có dự thảo quyết định của Thủ tướng về phân loại DNNN và tái cơ cấu vốn nhà nước vào ngày 6.1, hàng loạt các cổ phiếu thuộc các doanh nghiệp quốc doanh đã bật tăng trong phiên giao dịch những ngày tiếp theo.

Hiện các doanh nghiệp có vốn Nhà nước đang đóng góp khoảng 30% GDP. Đây là khu vực duy trì sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư dài hạn khi sở hữu thế mạnh về nền tảng tài sản, doanh thu và thị phần, thậm chí có lợi thế độc quyền trong một số lĩnh vực như hàng không, dầu khí. Các doanh nghiệp nhà nước có kế hoạch thoái vốn đáng chú ý có thể kể tới:

• Tổng công ty Khí Việt Nam (mã cổ phiếu: GAS), do tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam nắm 95,76% vốn.

• Tổng công ty Cảng hàng không Việt Nam (mã cổ phiếu: ACV), do bộ Tài chính nắm 95,4% vốn.
• Công ty Cổ phần Lọc Hóa dầu Bình Sơn (mã cổ phiếu: BSR), do tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam nắm 92,13% vốn.
• Tập đoàn Đầu tư và Phát triển Công nghiệp Becamex (mã cổ phiếu: BCM) do Uỷ ban Nhân Dân TP. Hồ Chí Minh (tỉnh Bình Dương cũ) nắm 95,44% vốn.
• Tổng Công ty Khoáng sản – TKV (mã cổ phiếu: KSV) do Tập đoàn công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam nắm 98,1% vốn.
• Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam (mã cổ phiếu: GVR), do bộ Tài chính nắm 96,7%vốn.

Các doanh nghiệp kể trên cũng đối diện với áp lực thoái vốn đến từ luật Chứng khoán hiện hành. Để giữ tư cách công ty đại chúng, họ phải có tối thiểu 10% số cổ phiếu có quyền biểu quyết do các cổ đông nhỏ lẻ nắm giữ. Tuy nhiên, theo nhận định từ công ty Chứng khoán Yuanta, văn bản ngoài Luật chứng khoán thì lại có quy định cho cơ chế đặc thù như luật Quản lý và Đầu tư vốn nhà nước tại doanh nghiệp (Luật số 68/2025/QH15).

Theo đó, trong thời gian thực hiện kế hoạch cơ cấu lại vốn nhà nước đã được phê duyệt, các DNNN chuyển đổi sang công ty cổ phần nếu chưa đáp ứng điều kiện công ty đại chúng theo luật Chứng khoán thì không bị hủy tư cách công ty đại chúng ngay trong giai đoạn tái cấu trúc này. Công ty này đánh giá rủi ro hủy tư cách công ty đại chúng và hủy niêm yết là thấp.

Nhìn vào quá khứ, việc thoái vốn không phải câu chuyện hoàn toàn suôn sẻ. Trong giai đoạn 2022-2025, con số thực tế chỉ đạt 13% kế hoạch thoái vốn của Chính phủ. Nguyên nhân đến từ nhiều yếu tố.

Theo ông Dũng, khâu định giá là thách thức lớn nhất, khi nhiều thương vụ trước đây bị trì hoãn do khó đạt được mức giá phù hợp với diễn biến thị trường. Các đơn vị chủ quản chưa đưa ra kế hoạch thoái vốn cụ thể.  Đồng thời, tâm lý do dự khi đối diện với việc thoái vốn khỏi những lĩnh vực có tỉ suất sinh lời cao.

Nhiều doanh nghiệp nhà nước cũng chưa có sự chuẩn bị kỹ càng cho việc thoái vốn, khiến cho quá trình cơ cấu tài sản, kiểm toán, thẩm định giá gặp vướng mắc. Với người bán, định giá sai lệch tạo rủi ro rơi vào trường hợp thất thoát tài sản công. Còn với người mua, tỉ lệ sở hữu nhà nước vẫn cao sau khi cổ phần hóa khiến họ khó tác động vào quy trình quản trị doanh nghiệp, làm giảm sức hấp dẫn của thương vụ.

Ở góc độ pháp lý, còn tồn đọng các khoảng trống, khi thiếu hành lang để quy trình thoái vốn có thể vận hành hiệu quả theo đúng kế hoạch. Ngoài ra, chưa có sự nhất quan ở các quy định liên quan, như xử lý đất đai và tài chính, khiến việc xử lý và định giá tài sản còn gặp nhiều khó khăn.

"Để đẩy nhanh được tốc độ thoái vốn của các doanh nghiệp nhà nước, vai trò của hệ thống pháp lý và người đứng đầu các cơ quản chủ quản là yếu tố tiên quyết," ông Dũng nói.

Việc thoái vốn DNNN mang ý nghĩa chiến lược trong giai đoạn phát triển thị trường chứng khoán, thông qua mở rộng sở hữu cho khu vực tư nhân và nhà đầu tư nước ngoài, cải thiện free float (tỉ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng) và thanh khoản, đồng thời tạo nền tảng cho làn sóng IPO cũng như mục tiêu nâng hạng thị trường dự kiến trong năm 2026.