Đầu tháng này, người mua sắm trên Yoox có thể mua một đôi giày thể thao da lộn Brunello Cucinelli với giá 617 euro (693 USD), chỉ bằng khoảng một nửa mức giá trên website chính thức của thương hiệu. Nếu muốn phối cùng một chiếc chân váy ngắn màu be của Gucci, họ có thể mua với giá 800 euro, cũng giảm gần 50%. Còn áo phông Burberry? Website thương mại điện tử này bán một mẫu với giá chưa đến 200 euro, thấp hơn 60% so với giá gốc. Tổng cộng, khoảng 2.500 sản phẩm của ba thương hiệu này được chào bán trên Yoox với mức giảm giá sâu.

Đây là dấu hiệu hiếm hoi cho thấy những khó khăn của thị trường xa xỉ, khi ngay cả khách hàng giàu có cũng cắt giảm chi tiêu. Các nhà sản xuất thời trang và đồ da cao cấp thường tránh giảm giá mạnh hoặc bán tháo hàng tồn kho, bởi điều đó làm tổn hại hình ảnh độc quyền mà họ cố công xây dựng cho sản phẩm. Vì vậy, đôi khi họ chọn đốt hoặc băm nhỏ hàng không bán được. Cách làm gây tranh cãi này hiện đã bị cấm tại liên minh châu Âu (EU), nơi xuất xứ của những thương hiệu lớn nhất ngành.

Nguy cơ lộ thông tin

Các chuyên gia cảnh báo vẫn còn nhiều kẽ hở có thể cho phép các thương hiệu tiếp tục tiêu hủy hàng hóa. Dù vậy, nỗ lực thúc đẩy tính bền vững trong ngành thời trang của EU sắp đặt các doanh nghiệp xa xỉ trước một thách thức lớn. Từ tháng 3 tới, khối này sẽ yêu cầu họ báo cáo số lượng sản phẩm không bán được đã bị tiêu hủy, cùng lý do tiêu hủy. Điều này không chỉ có nguy cơ gây phản ứng từ khách hàng và các tổ chức xã hội, mà còn có thể để lộ cho đối thủ những thông tin thương mại nhạy cảm về sức tiêu thụ của từng dòng sản phẩm.

Julie El Ghouzzi, chuyên gia tư vấn ngành hàng xa xỉ, nhận định các quy định mới có thể khiến doanh nghiệp chịu “bất lợi kép”. Bà nói: “Khi làm điều gì đó có thể bị coi là đáng lên án, doanh nghiệp phải đối mặt với rủi ro rất lớn về danh tiếng. Mà trong ngành xa xỉ, danh tiếng quyết định sức hấp dẫn của sản phẩm.”

Lượng hàng cao cấp bị tiêu hủy trở thành tâm điểm chú ý sau một phiên tòa tại Hồng Kông năm nay. Tháng 8, bốn cựu nhân viên kho hàng của Chanel Ltd. tại thành phố này bị tuyên án từ bốn đến bảy năm tù vì thông đồng lấy trộm số hàng trị giá khoảng 8,77 triệu đô la Hồng Kông (1,12 triệu USD) trong giai đoạn 2016-2017. Số hàng này vốn được đưa đi băm nhỏ.

Nhóm này bị chặn bắt, và cảnh sát thu giữ hơn 700 sản phẩm. Thẩm phán viết trong bản án: “Cứ ba đến sáu tháng một lần, Chanel lại dùng máy băm để tiêu hủy khoảng 10.000 đến 20.000 sản phẩm thời trang.” Một bị cáo giải thích rằng hàng không bán được của Chanel thường được giảm giá 25% sau sáu tháng có mặt trên thị trường và 50% sau một năm. Nhân viên có thể mua những sản phẩm này với giá bằng 20% giá bán lẻ. Nếu cuối cùng vẫn không bán được, hàng sẽ bị đưa vào máy băm.

Trong một tuyên bố, Chanel cho biết những con số được đề cập tại phiên tòa không phản ánh cách làm hiện nay của công ty, bởi các quy trình “đã được điều chỉnh phù hợp với những cam kết về tính bền vững.” Công ty cho biết hiện chỉ sản xuất các bộ sưu tập sau khi nhận đơn đặt hàng qua hệ thống cửa hàng. Những sản phẩm không thể bán được sẽ được “chuyển sang tái sử dụng, tái chế hoặc các giải pháp tuần hoàn khác”.

Theo số liệu năm 2020 của cơ quan Môi trường châu Âu, mỗi năm có khoảng 264.000 đến 594.000 tấn hàng dệt may bị tiêu hủy trước khi được sử dụng tại châu Âu, tương đương 4-9% tổng lượng sản phẩm trên thị trường. Lượng phát thải liên quan lên tới 5,6 triệu tấn CO2 tương đương, xấp xỉ lượng phát thải hằng năm của một triệu ô tô chạy xăng.

Năm 2022, Pháp, nơi đặt trụ sở của một số tên tuổi lớn nhất ngành xa xỉ, thông qua luật kinh tế tuần hoàn, buộc các doanh nghiệp thời trang tái sử dụng, chuyển đổi mục đích sử dụng hoặc tái chế sản phẩm không bán được. Quy định về thiết kế sinh thái cho sản phẩm bền vững của EU, được xây dựng theo mô hình luật của Pháp, bắt đầu áp dụng với các doanh nghiệp lớn từ tháng 7 năm nay. Chính phủ Anh cho Bloomberg biết cũng đang chuẩn bị công bố các biện pháp về kinh tế tuần hoàn.

Ngay cả trước khi những quy định này ra đời, một số tập đoàn đã cam kết hạn chế hoặc chấm dứt hoàn toàn việc tiêu hủy hàng không bán được.

Năm 2018, trước sức ép của cổ đông, Burberry Group tuyên bố sẽ ngừng tiêu hủy hàng không bán được. Tuy nhiên, trong tài liệu Chính sách môi trường toàn cầu tháng 4.2026, công ty nêu “cam kết bảo đảm không tiêu hủy,” nhưng định nghĩa tiêu hủy là “đốt có hoặc không thu hồi năng lượng, hoặc chôn lấp”. Theo các chuyên gia, cách định nghĩa này vẫn để ngỏ những phương án khác. Burberry từ chối bình luận.

Năm 2020, Kering SA, chủ sở hữu Gucci, Saint Laurent cùng nhiều thương hiệu khác, cam kết chấm dứt hoạt động này, tuyên bố “việc tiêu hủy sản phẩm không bán được bị cấm trên toàn tập đoàn”. Tuy nhiên, trong báo cáo mới nhất, cụm từ “bị cấm” đã bị lược bỏ. Thay vào đó, công ty viết: “Về việc tránh tiêu hủy sản phẩm, Kering tuân thủ mọi quy định hiện hành.” Kering từ chối bình luận.

Trong báo cáo phát triển bền vững năm 2023, Prada SpA, tập đoàn cũng sở hữu Miu Miu, cho biết để chuẩn bị cho quy định mới của EU cấm tiêu hủy quần áo và giày dép không bán được, tập đoàn “đặt mục tiêu tránh băm nhỏ hàng không bán được từ năm 2024”.

Prada không cập nhật tiến độ thực hiện cam kết này trong các báo cáo năm 2024 và 2025. Tuy nhiên, một người phát ngôn cho biết tập đoàn có “chính sách không tiêu hủy, nhằm tìm kiếm các phương án xử lý bền vững cho hàng tồn đọng và sản phẩm không bán được”. Người này nói thêm: “Kể từ khi chính sách được áp dụng, chưa có sản phẩm hay vật liệu nào bị tiêu hủy.”

Tồn tại kẻ hở

Dù Pháp và EU đều cấm tiêu hủy sản phẩm dệt may và thời trang, quy định của cả hai vẫn tồn tại những kẽ hở.

Tại Pháp, doanh nghiệp có thể tái chế sản phẩm bằng cách băm nhỏ hoặc nghiền vải thành nguyên liệu chất lượng thấp hơn, dùng để sản xuất vật liệu cách nhiệt hoặc sợi làm thảm. Christina Dean, nhà sáng lập R Collective, gọi đây là “tấm thẻ miễn tội” của ngành. R Collective chuyên tái chế nâng cấp những sản phẩm của các nhà mốt xa xỉ vốn sẽ bị tiêu hủy. Bà nói: “Đưa vàng vào, nhưng thứ nhận lại chỉ là rác.”

Năm 2024, nhà chức trách Pháp thanh tra 110 doanh nghiệp dệt may, từ các hãng thời trang nhanh đến những doanh nghiệp xa xỉ, một đại diện Bộ Tài chính Pháp cho biết trong email gửi Bloomberg. Người này từ chối nêu tên các doanh nghiệp, đồng thời cho biết phần lớn các cuộc thanh tra chỉ dừng ở việc hướng dẫn, nhắc nhở, không dẫn đến xử phạt. Mức phạt đối với doanh nghiệp vi phạm cũng thấp, chỉ 15.000 euro.

Các yêu cầu của EU có vẻ nghiêm ngặt hơn quy định của Pháp. Tuy nhiên, các luật sư, học giả và đơn vị tái chế trao đổi với Bloomberg cho biết nhiều trường hợp miễn trừ sẽ cho phép những nhà mốt lớn tiếp tục tiêu hủy hàng không bán được.

Quy định không áp dụng với đồ da, bao gồm túi xách, cũng như một số sản phẩm phiên bản giới hạn. Túi xách là trụ cột của ngành thời trang xa xỉ, với biên lợi nhuận cao hơn phần lớn mặt hàng khác. Trang phục có logo hoặc nhãn hiệu không thể loại bỏ mà không làm hỏng sản phẩm cũng được miễn trừ.

Sara Matthieu, nghị sĩ nghị viện châu Âu người Bỉ, tham gia soạn thảo luật với vai trò đại diện theo dõi và thương lượng của nhóm Xanh, nhận định: “Điều này vô hình trung tạo ra một động cơ ngược đời, khuyến khích doanh nghiệp ngay từ đầu thiết kế logo và nhãn hiệu sao cho khó loại bỏ hơn.”

Doanh nghiệp có thể tiêu hủy một sản phẩm may mặc nếu chi phí sửa chữa hoặc tân trang cao hơn chi phí tiêu hủy và thay thế. Họ cũng có thể tiêu hủy sản phẩm nếu đã tìm cách bán lại, trực tiếp hoặc thông qua một tổ chức từ thiện, nhưng không bán được trong vòng tám tuần.

Nhiều trường hợp miễn trừ được bổ sung vào giai đoạn cuối của quá trình xây dựng luật, khiến các tổ chức môi trường nghi ngờ ngành thời trang đã tác động đến nội dung quy định. Viola Wohlgemuth, chuyên gia cao cấp về dệt may và kinh tế tuần hoàn tại tổ chức phi chính phủ về môi trường Deutsche Umwelthilfe của Đức, gọi đây là “ví dụ điển hình cho hoạt động vận động hành lang”.

Matthieu cho biết bà không được các bên vận động hành lang tiếp cận trong quá trình soạn thảo luật, nhưng cũng có cùng nghi ngờ. Bà nói: “Tôi không thể chứng minh điều đó, nhưng nếu không phải vậy, tôi không hiểu vì sao người ta lại đưa những kẽ hở như thế vào luật.”

Ngành thời trang có ảnh hưởng đáng kể, đặc biệt tại Italy và Pháp. Riêng tại Pháp, chỉ ba cổ phiếu ngành hàng xa xỉ đã chiếm gần 9% tỷ trọng chỉ số CAC 40. Theo báo cáo thường niên mới nhất, các tập đoàn gồm LVMH Moët Hennessy Louis Vuitton SE, Hermès International SCA, Kering, Brunello Cucinelli SpA, Prada và Burberry sử dụng tổng cộng hơn 140.000 lao động tại châu Âu.

Trong một tuyên bố, tổng giám đốc Brunello Cucinelli Riccardo Stefanelli cho biết công ty “hoàn toàn hoan nghênh” quy định mới của EU. Ông nói: “Không hẳn vì quy định này làm thay đổi cách chúng tôi hoạt động, mà vì nó công nhận một nguyên tắc vốn luôn ăn sâu trong triết lý của chúng tôi và được chúng tôi nhất quán gìn giữ.”

Một người phát ngôn của LVMH cho biết: “Lệnh cấm tiêu hủy hàng không bán được của EU hoàn toàn phù hợp với nhiều phương thức đã được các nhà mốt của chúng tôi áp dụng. Mục tiêu này đã được triển khai trong nhiều năm theo khuôn khổ pháp lý của Pháp, nên quy định mới của châu Âu là bước mở rộng tự nhiên của những nguyên tắc vốn đã được lồng ghép trong hoạt động của chúng tôi.”

Trong báo cáo thường niên mới nhất, Hermès, nhà sản xuất túi Birkin, cho biết hướng tới “lộ trình tái chế cho tất cả sản phẩm không bán được vào năm 2030.” Trước đó, trong báo cáo năm 2023, tập đoàn đặt mục tiêu “100% hàng không bán được trên toàn tập đoàn được quyên góp hoặc tái chế trong giai đoạn 2025-2030,” đồng thời cho biết đã đạt mục tiêu này tại Pháp trong năm 2023.

Khác với quy định của Pháp, luật EU coi tái chế là một hình thức tiêu hủy. Cách phân loại này gây chia rẽ trong ngành.

Liên đoàn Thời trang cao cấp và Thời trang Pháp (FHCM), tổ chức điều hành Tuần lễ Thời trang Paris và đại diện cho các thương hiệu thời trang cao cấp, đã vận động để luật EU cho phép “tái chế chất lượng cao.” Tổ chức này hy vọng nội dung đó sẽ được bổ sung trong quá trình rà soát quy định, kết thúc vào năm 2031. Một người phát ngôn của FHCM cho biết tổ chức “ủng hộ mục tiêu” của các quy định EU.

Những người khác, trong đó có Simone Cimadomo, cán bộ phụ trách dự án và chính sách tại Rreuse, một tổ chức doanh nghiệp xã hội trong lĩnh vực kinh tế tuần hoàn, cho rằng cắt nhỏ quần áo để tái chế vải vẫn là tiêu hủy. Hơn nữa, nguyên liệu thu được chưa chắc được sử dụng lại.

Cimadomo nói: “Việc xếp tái chế vào nhóm tiêu hủy là hợp lý, bởi nếu nhìn vào tác động cơ học đối với sản phẩm, sản phẩm đó đang bị phá hủy. Nó được xử lý thành nguyên liệu thứ cấp.”

Ông nói thêm: “Nguyên liệu thứ cấp đó cần được sử dụng. Nhưng không phải lúc nào điều này cũng xảy ra, bởi còn phụ thuộc vào nhu cầu sử dụng sợi tái chế hoặc polyester tái chế để làm sản phẩm khác.”

Theo các chuyên gia, dù có thể vẫn còn nhiều cách lách luật và kẽ hở cho những doanh nghiệp xa xỉ muốn tiếp tục tiêu hủy hàng không bán được, nghĩa vụ báo cáo theo quy định mới cuối cùng có thể tạo ra thay đổi sâu rộng hơn.

Nghị sĩ Matthieu cho rằng hoạt động giám sát sẽ nhanh chóng cho thấy những kẽ hở nào quá lớn.

Tác động cạnh tranh từ nghĩa vụ báo cáo cũng có thể rất đáng kể. Các doanh nghiệp sẽ phải công khai, theo một định dạng thống nhất, những sản phẩm không được khách hàng đón nhận và đã phải đem tiêu hủy.

"Các yêu cầu về minh bạch thực tế có thể tạo ra tác động lớn hơn cả lệnh cấm tiêu hủy quần áo,”Wohlgemuth của Deutsche Umwelthilfe nói. "Đây là điều rất mới, bởi ngành dệt may lâu nay luôn cố che giấu mọi thứ, không chỉ trước các tổ chức môi trường mà còn vì họ không muốn đối thủ biết.”

Với sự hỗ trợ của Shirley Zhao