Một hiện tượng thời tiết theo chu kỳ có thể gây lũ lụt ở châu lục này và hạn hán ở châu lục khác đang ngày càng có khả năng xuất hiện trong năm nay.

El Niño xảy ra khi khí quyển phản ứng với tình trạng nhiệt độ bề mặt Thái Bình Dương duy trì ở mức cao hơn bình thường trong thời gian dài. Nhiệt độ nước biển đã tăng nhanh trong những tháng gần đây và khả năng El Niño hình thành trước cuối tháng 7 đã lên tới 82%, theo Trung tâm Dự báo Khí hậu Mỹ.

Đợt El Niño sắp tới có thể đặc biệt mạnh. Xác suất hiện ở mức 67% cho thấy hiện tượng này có thể phát triển thành một đợt El Niño mạnh hoặc rất mạnh, thường được gọi không chính thức là “Siêu El Niño”, khi bước sang năm 2027.

Dù bắt nguồn từ Thái Bình Dương, tác động của El Niño lan rộng khắp các châu lục và ảnh hưởng đến thị trường nông sản cũng như năng lượng. Sự trở lại của hiện tượng này diễn ra vào thời điểm nhạy cảm đối với kinh tế toàn cầu, vốn đang đối mặt với khủng hoảng năng lượng, thiếu hụt phân bón và áp lực lạm phát do chiến sự tại Trung Đông.

El Niño là gì?

El Niño lần đầu được các ngư dân Peru ghi nhận vào thế kỷ 17, khi họ nhận thấy nước biển Thái Bình Dương ấm lên bất thường quanh dịp Giáng sinh trong một số năm. Họ gọi hiện tượng tự nhiên này là “El Niño de Navidad”, ám chỉ Chúa Hài Đồng.

Trong thời gian El Niño xuất hiện, các luồng gió mậu dịch thường thổi từ Đông sang Tây và đẩy nước ấm về phía châu Á sẽ suy yếu hoặc thậm chí đảo chiều. Các nhà khoa học hiện vẫn chưa xác định rõ nguyên nhân gây ra sự thay đổi này.

Kết quả là nước ấm dịch chuyển về phía châu Mỹ, làm nóng nhiều khu vực ở trung tâm và phía Đông Thái Bình Dương. Lượng nhiệt bổ sung này làm thay đổi khí quyển phía trên mặt biển, khiến đường đi của các cơn bão và mô hình mưa dịch chuyển.

El Niño xuất hiện với tần suất như thế nào?

Không có lịch trình cố định nào cho sự xuất hiện của El Niño. Hiện tượng này thường xảy ra sau mỗi hai đến bảy năm và có cường độ cũng như thời gian kéo dài khác nhau. Đợt gần nhất diễn ra trong giai đoạn 2023-2024.

El Niño là một phần của chu kỳ khí hậu lớn hơn tại Thái Bình Dương mang tên Dao động Nam El Niño (ENSO). Chu kỳ này luân phiên giữa El Niño, La Niña và giai đoạn trung tính.

Trong thời kỳ La Niña, gió mậu dịch từ Đông sang Tây mạnh lên, đẩy nước ấm xa hơn về phía Tây và khiến khu vực phía Đông Thái Bình Dương mát hơn bình thường.

Với diện tích bao phủ khoảng một phần ba bề mặt Trái Đất, Thái Bình Dương tạo cho ENSO sức ảnh hưởng rất lớn đến thời tiết toàn cầu. Dù Đại Tây Dương và Ấn Độ Dương cũng có các mô hình khí hậu tương tự, phạm vi tác động của chúng nhỏ hơn đáng kể.

El Niño và La Niña thường đạt đỉnh trong khoảng từ tháng 12 đến tháng 1, dù ảnh hưởng của chúng có thể kéo dài thêm nhiều tháng.

“Siêu El Niño” là gì?

El Niño được xác định bằng cách theo dõi nhiệt độ tại Thái Bình Dương, phổ biến nhất là ở khu vực mang tên Niño 3.4.

Theo tiêu chuẩn của Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA), El Niño được xác nhận khi nhiệt độ bề mặt biển cao hơn mức trung bình dài hạn ít nhất 0,5 độ C trong năm giai đoạn ba tháng liên tiếp chồng lấn lên nhau.

Để được xem là El Niño mạnh, mức chênh lệch nhiệt độ phải đạt ít nhất 1,5 độ C. Với El Niño rất mạnh, mức chênh lệch cần đạt từ 2 độ C trở lên.

“Siêu El Niño” không phải thuật ngữ chính thức được NOAA hay tổ chức Khí tượng Thế giới sử dụng. Cụm từ này trở nên phổ biến trong năm nay do khả năng xuất hiện một đợt El Niño rất mạnh.

Các đợt El Niño rất mạnh khá hiếm gặp. Kể từ năm 1950 chỉ xuất hiện vài lần, gần nhất là giai đoạn 2015 - 2016.

Những hiện tượng thời tiết cực đoan thường có khả năng xảy ra cao hơn khi El Niño mạnh lên, dù điều đó không phải lúc nào cũng chắc chắn.

El Niño tác động đến thời tiết như thế nào?

Lượng nhiệt mà El Niño giải phóng dần từ Thái Bình Dương vào khí quyển thường đẩy nhiệt độ toàn cầu lên các mức kỷ lục mới.

Các nhà khoa học dự báo năm 2027 có thể trở thành một trong những năm nóng nhất từng được ghi nhận, thậm chí vượt qua năm 2024, thời điểm nhiệt độ toàn cầu cao hơn 1,5 độ C so với mức trung bình thời kỳ tiền công nghiệp, theo NOAA.

El Niño không tác động giống nhau ở mọi khu vực. Ảnh hưởng thường xuất hiện đầu tiên tại vùng nhiệt đới trước khi lan sang Úc, châu Á, châu Mỹ và châu Phi.

Úc, Đông Nam Á, miền Bắc nước Mỹ và Canada thường nóng và khô hơn, làm tăng nguy cơ hạn hán và cháy rừng. Ấn Độ có thể đối mặt với sự gián đoạn của mùa mưa gió mùa.Trong khi đó, miền Nam nước Mỹ, Chile, Argentina và một số khu vực Đông Phi thường có lượng mưa cao hơn cùng nguy cơ lũ lụt lớn hơn.

Mùa bão Đại Tây Dương thường yên ắng hơn trong các năm El Niño do hiện tượng đứt gió theo phương thẳng đứng gia tăng. Đây là tình trạng tốc độ hoặc hướng gió thay đổi đột ngột, khiến các cơn bão đang hình thành bị suy yếu.

Những cơn bão vẫn xuất hiện có thể rất tàn phá, nhưng tần suất thấp hơn giúp giảm thiệt hại đối với cộng đồng, cơ sở hạ tầng và các tài sản dầu khí tại Vịnh Mexico.

Thông thường có khoảng 14 cơn bão được đặt tên tại Đại Tây Dương trong giai đoạn từ tháng 6 đến tháng 11. Một cơn bão sẽ được đặt tên khi tốc độ gió đạt 63 km/giờ.

NOAA dự báo năm nay chỉ có từ 8 đến 14 cơn bão, một phần do ảnh hưởng của El Niño.

Ngược lại, hoạt động bão nhiệt đới tại Thái Bình Dương thường gia tăng trong các năm El Niño. Nước biển ấm hơn cung cấp thêm năng lượng cho các cơn bão, khiến châu Á có nguy cơ chịu thiệt hại lớn hơn từ bão.

Vì sao những thay đổi do El Niño gây ra lại quan trọng đến vậy?

El Niño là một trong những tín hiệu khí hậu được theo dõi sát nhất thế giới vì nó cung cấp manh mối về bão, nguy cơ hạn hán, năng suất cây trồng và nhu cầu năng lượng trước nhiều tháng.

Các công ty điện lực sử dụng dự báo ENSO để ước tính nhu cầu sưởi ấm và làm mát. Nhiệt độ cao hơn làm tăng lượng điện tiêu thụ cho điều hòa không khí, gây áp lực lên lưới điện và có thể dẫn đến mất điện. Lượng mưa thấp cũng làm giảm sản lượng từ các nhà máy thủy điện.

Các nhà giao dịch hàng hóa theo dõi chặt chẽ các nguy cơ đối với cây trồng, hoạt động khai khoáng, sản xuất dầu khí và các tuyến vận tải biển.

Hạn hán có thể làm mực nước tại kênh đào Panama giảm xuống. Đây là tuyến đường nối Đại Tây Dương và Thái Bình Dương, đồng thời là một trong những điểm nghẽn vận tải biển quan trọng nhất thế giới.

El Niño mang lại cả tác động tích cực lẫn tiêu cực. Tuy nhiên, tổn thất kinh tế toàn cầu trong lịch sử thường lớn hơn các lợi ích cục bộ.

Các nhà khoa học tại Đại học Dartmouth đã nghiên cứu tác động kéo dài trong 5 năm sau các đợt El Niño và ước tính sự kiện 1997 - 1998 khiến tổng sản phẩm quốc nội toàn cầu thất thoát khoảng 5.700 tỉ USD.

El Niño ảnh hưởng đến sản xuất lương thực ra sao?

Một số loại cây trồng được hưởng lợi từ El Niño. Chẳng hạn, lượng mưa cao hơn tại California giúp tăng năng suất bơ và hạnh nhân.

Tuy nhiên, nhiều mặt hàng nông sản chủ lực như gạo, lúa mì, dầu cọ, cà phê và đường lại được sản xuất ở các khu vực có nguy cơ nóng hơn và khô hơn.

Ngoài tác động trên đất liền, El Niño còn có thể làm gián đoạn hoạt động đánh bắt thủy sản.

Dòng nước ấm dịch chuyển về phía Đông tại Thái Bình Dương cản trở quá trình nước lạnh giàu dinh dưỡng từ tầng sâu trồi lên mặt biển. Điều này làm giảm lượng thực vật phù du, nguồn thức ăn quan trọng của cá.

Một số loài cá, như cá cơm ngoài khơi Peru, có thể di chuyển xuống vùng nước sâu và lạnh hơn, khiến việc đánh bắt trở nên khó khăn. Trong khi đó, các loài cá nhiệt đới có thể xuất hiện tại những khu vực vốn quá lạnh đối với chúng.

Sản lượng cây trồng giảm, sản lượng đánh bắt thấp hơn và thiệt hại vật nuôi do thời tiết cực đoan có thể đe dọa an ninh lương thực toàn cầu và đẩy giá thực phẩm tăng cao.

Biến đổi khí hậu có ảnh hưởng đến El Niño hay không?

Các nhà khoa học vẫn đang tranh luận về việc biến đổi khí hậu tác động thế nào đến tần suất và cường độ của El Niño.

Các mô hình trước đây từng dự báo hiện tượng này có thể xuất hiện thường xuyên hơn khi Trái Đất ấm lên. Tuy nhiên, phần lớn thế kỷ 21 lại chứng kiến điều kiện La Niña chiếm ưu thế, cho thấy giới khoa học vẫn còn nhiều điều chưa hiểu rõ về chu kỳ ENSO.

Ngoài ra còn có lo ngại rằng El Niño có thể bị đánh giá quá mức trong khi La Niña bị đánh giá thấp khi đại dương ngày càng nóng lên. Nguyên nhân là các hiện tượng này thường được xác định dựa trên mức nhiệt bất thường so với các thập niên trước.

Ngày càng có nhiều đồng thuận cho rằng một thế giới nóng hơn sẽ khuếch đại nhiều tác động của El Niño.

Nhiệt độ cao hơn có thể làm hạn hán trở nên nghiêm trọng hơn tại những khu vực vốn khô hạn. Trong khi đó, không khí ấm giữ được nhiều hơi nước hơn, khiến các trận mưa lớn trong bão trở nên dữ dội hơn.