Khi Washington và Bắc Kinh tranh giành vị thế thống trị trong các công nghệ mũi nhọn, có một lĩnh vực mà cạnh tranh không nên cản trở hợp tác: Các loại thuốc đổi mới. Kế hoạch 5 năm mới nhất của Bắc Kinh dành cho ngành công nghệ sinh học nêu rõ cách Trung Quốc muốn dẫn đầu lĩnh vực này trên toàn cầu. Khác thường so với một bản kế hoạch công nghiệp, văn bản này còn đưa ra các mục tiêu định lượng.

Đến năm 2030, các hãng dược Trung Quốc được kỳ vọng sẽ tạo ra "bước nhảy vọt lớn" về năng lực cạnh tranh, với doanh số thuốc mới tăng 20% mỗi năm. Các công ty dược đặt mục tiêu phát triển ít nhất 25% số thuốc tiên phong trên thế giới, tức những loại thuốc hoạt động theo một cơ chế hoàn toàn mới để điều trị một bệnh lý. Họ cũng được kỳ vọng tạo ra ít nhất 5 liệu pháp bom tấn, với doanh thu hơn 1 tỉ USD mỗi năm.

Những tham vọng này không viển vông như thoạt nhìn. Hàng thập kỷ hỗ trợ chính sách, trong đó có đầu tư vào giáo dục, đã giúp Trung Quốc chuyển từ vị thế đi sau trong phát triển thuốc thành một nguồn đổi mới ngày càng màu mỡ. Các hãng dược lớn đã nhận thấy điều đó. Để bổ sung danh mục thuốc trước khi hàng loạt bằng sáng chế sinh lợi hết hạn, các công ty toàn cầu đã đẩy mạnh mua sắm, đặc biệt trong những lĩnh vực như điều trị ung thư và béo phì, nơi Trung Quốc có thế mạnh. Trong 5 năm qua, giá trị các thỏa thuận cấp phép thuốc ra nước ngoài đã tăng hơn 10 lần, lên mức kỷ lục 134 tỉ USD.

Các thương vụ gần đây cho thấy nhu cầu quốc tế mạnh mẽ đến mức nào. Tuần trước, Novo Nordisk A/S đồng ý trả cho Jiangsu Hengrui Pharmaceuticals Co. tới 2,6 tỉ USD để giành quyền khai thác một loại thuốc trị béo phì đang thử nghiệm, có thể uống chỉ một lần mỗi tuần. Thương vụ này gây chú ý vì khoản thanh toán trả trước lên tới 300 triệu USD dành cho một liệu pháp chưa có dữ liệu thử nghiệm trên người.

Việc sẵn sàng đặt cược lớn như vậy ở giai đoạn sớm cho thấy các hãng dược phương Tây hiện đánh giá nghiên cứu của Trung Quốc cao đến mức nào. Hai loại thuốc giảm cân GLP-1 dạng uống phổ biến hiện nay, do Novo và Eli Lilly & Co. phát triển, đều cần dùng mỗi ngày, vì vậy một lựa chọn thay thế hiệu quả chỉ cần uống mỗi tuần rõ ràng có sức hấp dẫn thương mại. Hôm thứ Sáu, Novartis AG ký một thương vụ thậm chí còn lớn hơn với Abogen Biosciences, trả tới 7,8 tỉ USD cho một phương pháp điều trị bệnh tự miễn bằng mRNA đang trong giai đoạn thử nghiệm.

Thành công đó đã tạo ra một bài toán khó cho Washington. Lập luận được đưa ra là nếu các tập đoàn dược phẩm có thể cấp phép những phân tử thuốc giá rẻ hơn từ Trung Quốc thay vì rót vốn cho các công ty khởi nghiệp Mỹ, điều này sẽ làm cạn kiệt nguồn vốn và chuyên môn trong hệ sinh thái công nghệ sinh học của Mỹ. Lập luận này tương tự các biện pháp kiểm soát xuất khẩu chất bán dẫn tiên tiến của chính phủ Mỹ, vốn nhằm ngăn những con chip do Mỹ thiết kế giúp thúc đẩy sự phát triển AI của Trung Quốc, hoặc hạn chế khả năng tiếp cận thị trường Mỹ của các hãng xe Trung Quốc.

Mỹ đã tìm cách giảm sự phụ thuộc vào các công ty công nghệ sinh học Trung Quốc thông qua đạo luật Biosecure, theo đó hạn chế các cơ quan liên bang hợp tác với những công ty nằm trong danh sách chỉ định. Một đề xuất lưỡng đảng được đưa ra trong năm nay còn có thể đi xa hơn, bằng cách hạn chế các dạng thỏa thuận cấp phép hiện đang thu hút các hãng dược phương Tây.

Nhưng đó sẽ là một sai lầm. Không thể đối xử với các loại thuốc mới theo cách tiếp cận tổng bằng không giống như với chất bán dẫn, xe điện hay các mô hình ngôn ngữ lớn, nơi chiến thắng của đối thủ này phải trả giá bằng thất bại của đối thủ kia. Ngành dược vốn có tính hợp tác, đặc biệt trong lĩnh vực khoa học sự sống. Nguồn gốc của một phương pháp điều trị cứu người quan trọng ít hơn nhiều so với việc bệnh nhân có thể tiếp cận phương pháp đó hay không.

Bộ Tài chính Mỹ dường như hiểu rõ sự khác biệt này. Theo Reuters đưa tin gần đây, cơ quan này đang cân nhắc các quy định nhằm duy trì khả năng cấp phép những phương pháp điều trị đổi mới từ các công ty Trung Quốc cho các hãng dược Mỹ, đồng thời hạn chế những khoản đầu tư liên quan đến mầm bệnh hoặc công nghệ có thể bị vũ khí hóa. Đây là một cách tiếp cận hợp lý. Washington có động lực mạnh mẽ để ngăn các công nghệ có khả năng gây nguy hiểm rơi vào tay đối thủ, nhưng điều đó không có nghĩa mọi phát hiện từ Thượng Hải đều là mối đe dọa đối với an ninh quốc gia.

Tất nhiên, Mỹ hoàn toàn nên tìm cách vượt Trung Quốc trong cuộc đua công nghệ sinh học, nhờ khả năng tiếp cận vốn lớn hơn và đội ngũ các nhà khoa học quốc tế đông đảo hơn. Đó là lý do chính quyền Trump sẽ khôn ngoan nếu từ bỏ các kế hoạch cắt giảm thêm ngân sách dành cho những cơ quan khoa học hàng đầu của Mỹ. Nguồn tài trợ của các cơ quan này hỗ trợ hoạt động nghiên cứu cơ bản, vốn cuối cùng có thể tạo ra những đột phá thương mại, đồng thời thu hút những tài năng khoa học hàng đầu đến với đất nước. Washington cũng có thể tiếp tục các kế hoạch xây dựng chuỗi cung ứng độc lập với Trung Quốc để sản xuất nguyên liệu cần thiết cho thuốc generic.

Có những lý do chính đáng để bảo đảm năng lực dược phẩm trong nước và duy trì đổi mới tại Mỹ. Nhưng hạn chế khả năng tiếp cận thuốc nước ngoài không phải là cách để đạt mục tiêu đó. Washington nên tìm cách vượt Trung Quốc, thay vì phớt lờ những đổi mới của nước này.