Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cuối tháng 4 thông báo lấy ý kiến rộng rãi về dự thảo Thông tư. Đặc biệt, điểm đáng chú ý là việc thay đổi cách tính từ LDR thành CDR.

Nhìn ở góc độ nhà đầu tư, LDR chỉ là thông tin phụ thêm, không nói lên nhiều điều về bức tranh rủi ro hay hiệu quả sử dụng nguồn vốn của từng ngân hàng. Thì giờ đây, với cách tính CDR, các nhà đầu tư hoàn toàn có thể đánh giá được lợi thế tương đối giữa các ngân hàng. 

Không ít ý kiến, phân tích và đánh giá về tác động của dự thảo tới các ngân hàng. Tuy nhiên, với tư cách là người trực tiếp triển khai Basel, tác giả kỳ vọng đem lại góc nhìn tổng quan hơn về tỉ lệ CDR trong dự thảo Thông tư và đánh giá ảnh hưởng của tỉ lệ này tới cách vận hành của ngân hàng như thế nào. Đây mới chỉ là sự khởi đầu cho một cuộc cách mạng đối với ngành ngân hàng tại Việt Nam.

Tiền gửi liên ngân hàng: Mấu chốt của cuộc chuyển đổi

Hãy nhìn vào tỉ lệ LDR theo thông tư hiện hành, để hiểu được “luật chơi” đã thay đổi ra sao, đặc biệt tiền gửi thị trường liên ngân hàng - hay còn được gọi là thị trường 2 - chỉ xuất hiện ở mẫu số mà không được tính vào tử số.

Tử số, theo LDR, chỉ tính dư nợ cho vay cá nhân và doanh nghiệp. Trong khi đó, mẫu số của tỉ lệ lại tính tiền gửi thị trường liên ngân hàng và các cấu phần khác, bao gồm tiền gửi từ khách hàng cá nhân và doanh nghiệp, thêm cả giá trị chứng chỉ tiền gửi và trái phiếu phát hành (giấy tờ có giá).

Việc chỉ tính tiền gửi thị trường liên ngân hàng vào mẫu số đã tạo ra trạng thái “bất đối xứng”, là tiền đề để các ngân hàng sử dụng thị trường liên ngân hàng để đảm bảo tỉ lệ LDR được tuân thủ. 

Trong thực tế, các ngân hàng có thể nhận tiền gửi từ ngân hàng khác, sau đó đem đi gửi lại tại một ngân hàng khác nữa, thì lúc này ở mẫu số được nở ra nhưng phần tử số lại không tăng tương ứng.

Tương tự, các ngân hàng hoàn toàn có thể phát hành giấy tờ có giá của ngân hàng mình, đồng thời đầu tư ngược lại vào giấy tờ có giá của các ngân hàng khác. Phần phát hành được tính toàn bộ vào phần mẫu số, trong khi phần đầu tư ngược lại cũng không được tính vào tử số.

Điều này giúp các ngân hàng có khả năng “điều tiết” LDR bằng việc quay vòng vốn, khiến tỉ lệ này gần như luôn đạt mục tiêu kỳ vọng, trừ trường hợp gặp phải rào cản về hạn mức giao dịch mà các ngân hàng cấp cho nhau.

Khi chuyển sang công thức CDR của dự thảo Thông tư mới, có thể hiểu đơn giản theo công thức sau: CDR = (Tín dụng thị trường 1 – Vốn chủ sở hữu)/ (Huy động thị trường 1). 

Đồng nghĩa, Ngân hàng Nhà nước kỳ vọng các ngân hàng cấp tín dụng trước tiên bằng vốn chủ, nguồn vốn dài và ổn định nhất của ngân hàng. Sau đó, nguồn vốn còn lại là từ thị trường 1 (khách hàng cá nhân và doanh nghiệp), và để lại 1 ít nguồn vốn thị trường 1 để đảm bảo thanh khoản (15% nguồn huy động thị trường từ khách hàng cá nhân và doanh nghiệp).

Khi áp dụng CDR mới, cách quay vòng vốn trên thị trường liên ngân hàng để tuân thủ gần như bị triệt tiêu hoàn toàn. Nguyên nhân là do mẫu số đã loại bỏ tiền gửi của ngân hàng khác, đồng thời chứng chỉ tiền gửi được ghi nhận trong mẫu số của CDR cũng chỉ bao gồm chứng chỉ tiền gửi cho khách hàng cá nhân, và lượng trái phiếu phát hành được ghi nhận cũng loại đi phần phát hành cho ngân hàng khác. 

Hiểu nôm na, toàn bộ phần huy động vốn từ liên ngân hàng đã bị trừ hoàn toàn khỏi mẫu số, đồng thời xóa đi tình trạng “bất đối xứng” như ở công thức LDR. 

Tuy được “bù” ở phần tử số bằng cách cho phép trừ đi vốn chủ sở hữu, nhưng với đặc thù của thị trường ngân hàng, ngân hàng hầu như đang sử dụng tiền gửi để đảm bảo tính tuân thủ, cũng như vốn chủ sở hữu của ngân hàng còn khá mỏng so với tổng dư nợ. Thậm chí, phần tử số lại “nở” ra khi mở rộng từ chỉ “cho vay” sang “cấp tín dụng” (bao gồm cả việc đầu tư trái phiếu, chiết khấu, tái chiết khấu…). Các ngân hàng sẽ gặp rất nhiều khó khăn trong việc tuân thủ tỉ lệ CDR với cấu trúc cân đối tài chính hiện tại. 

Vậy làm cách nào để ngân hàng có thể tuân thủ?

Đầu tiên, ngân hàng tìm cách tăng tiền gửi từ cả khách hàng cá nhân và doanh nghiệp. Tuy nhiên, đối diện với cuộc đua lãi suất huy động, phương án này vừa mang lại chi phí đắt đỏ cho các ngân hàng, vừa hoàn toàn không dễ dàng khi Ngân hàng Nhà nước đã phát đi tín hiệu để kiểm soát chặt chẽ diễn biến lãi suất, nhằm ổn định tình hình vĩ mô. 

Hành động tiếp theo mà các ngân hàng cân nhắc là tăng vốn chủ sở hữu. Thực tế, nhiều ngân hàng đang cố gắng thực hiện phương án này thông qua giữ lại lợi nhuận thay vì chia cổ tức tiền mặt, hoặc phát hành cổ phiếu mới cho nhà đầu tư nước ngoài. 

Với tình hình bất định của thế giới, việc phát hành sẽ cần quy trình phát hành khá phức tạp và tốn thời gian để thực hiện, chưa kể đến rủi ro pha loãng trong trường hợp phát hành riêng lẻ cho một nhóm cổ đông chiến lược nhất định. Việc giữ lại lợi nhuận cũng sẽ cần thời gian để tích lũy, đồng thời các ngân hàng sẽ không còn khả năng phát hành cổ tức bằng tiền mặt trong tương lai.

Phương án cuối cùng là điều chỉnh tăng trưởng tín dụng. Trong trường hợp các nguồn vốn không thể tăng thêm, các ngân hàng chỉ còn phương án cuối cùng là điều chỉnh mục tiêu tăng trưởng tín dụng phù hợp, theo hướng giảm, để đảm bảo tuân thủ tỷ lệ CDR. 

Điều này đồng nghĩa với việc nguồn cung ứng tín dụng từ hệ thống ngân hàng tới nền kinh tế cũng sẽ chịu ảnh hưởng, trở thành rào cản cho mục tiêu tăng trưởng hai con số của Chính phủ.

Ngoài ra, các ngân hàng đảm bảo các chuẩn mực LCR và NSFR (điều này sẽ được phân tích trong bài tiếp) sẽ được miễn áp dụng tính tỉ lệ CDR. Đây là tín hiệu Ngân hàng Nhà nước đang muốn thúc đẩy các ngân hàng áp dụng chuẩn mực Basel III để nâng cao thực hành ngân hàng nếu không muốn đối mặt với các khó khăn nêu trên. 

Việc nâng chuẩn quản trị rủi ro hay thúc đẩy tiếp cận với các chuẩn mực Basel theo thông lệ quốc tế là cần thiết. Song, các phương án trên, dù là cách nào, cũng đều đặt hệ thống ngân hàng vào bài toán khó giải và ảnh hưởng rất lớn đến hoạt động kinh doanh của cả nền kinh tế. Do đó, hệ thống ngân hàng cần có lộ trình phù hợp để giảm thiểu tác động đến thị trường. Nếu không, các bất lợi ngắn hạn kéo theo hiệu ứng domino tác động tới mục tiêu tăng trưởng chung.

*Lê Hoàng, chuyên gia trong lĩnh vực nguồn vốn, với 7 năm kinh nghiệm triển khai hệ thống Basel tại ngân hàng thương mại.
- Với sự hỗ trợ của Tuấn Anh.