Cơ quan đại diện Thương mại Mỹ USTR vừa tổ chức các buổi lắng nghe giải trình về khả năng áp dụng Điều khoản 301 đối với Việt Nam và vòng đàm phán thương mại Việt - Mỹ lần thứ 7 sắp chính thức khởi động, mối quan hệ kinh tế song phương đang bước vào giai đoạn quan trọng nhất kể từ đầu nhiệm kỳ chính quyền Trump.

Để làm rõ bức tranh từ góc nhìn của cộng đồng doanh nghiệp Mỹ – một trong những bên chịu ảnh hưởng trực tiếp và cũng là động lực quan trọng của quan hệ song phương, Bloomberg Businessweek Vietnam đã có cuộc trao đổi với ông Brian McFeeters, chủ tịch kiêm CEO của hội đồng Kinh doanh Hoa Kỳ- ASEAN (USABC).

Với kinh nghiệm dẫn dắt nhiều phái đoàn doanh nghiệp Mỹ đến Việt Nam và quan sát sâu sát tiến trình đối thoại song phương, ông McFeeters chia sẻ những đánh giá thực tế về sức hút đầu tư của Việt Nam, tác động thực sự của chính sách thuế quan, chi phí của sự bất định, cũng như những kỳ vọng và khuyến nghị rõ ràng từ phía doanh nghiệp Mỹ.

Từ kết quả chuyến phái đoàn thành công lớn tại Hà Nội tháng 4.2025, đến nhận định về đà tăng trưởng thương mại ấn tượng bất chấp thuế quan, cùng các điểm nghẽn cần tháo gỡ để Việt Nam tiếp tục là điểm đến hàng đầu khu vực – cuộc phỏng vấn mang đến góc nhìn sâu sắc, thẳng thắn và giàu thông tin từ một trong những tiếng nói uy tín nhất của giới kinh doanh Mỹ tại Đông Nam Á.

Mời bạn đọc theo dõi cuộc trao đổi.

Xin bắt đầu bằng một câu hỏi đơn giản: Chúng tôi được biết vào giữa tháng 4.2025, ông đã dẫn đầu một phái đoàn doanh nghiệp đến Hà Nội. Chuyến đi đó đã thành công như thế nào, và suy nghĩ đầu tiên của cộng đồng doanh nghiệp Mỹ sau các cuộc gặp gỡ là gì?

Ông Brian McFeeters: Cảm ơn bạn vì cơ hội này và vì đã bắt đầu bằng câu hỏi đó, bởi đây có lẽ là mảng chính mà tôi có thể chia sẻ sâu nhất. USABC đã tổ chức phái đoàn doanh nghiệp thường niên đến Việt Nam vào giữa tháng 4 vừa qua. Chuyến đi diễn ra rất sớm ngay đầu nhiệm kỳ của Chính phủ mới, và chúng tôi rất vui mừng vì điều đó. Phái đoàn lần này có sự tham gia của 52 công ty Mỹ với tổng cộng 120 đại biểu, vì mỗi doanh nghiệp đều mang theo một đội ngũ nhân sự riêng.

Bản thân tôi đã từng tham gia hai chuyến phái đoàn như thế này trước đây, nên tôi có thể đưa ra sự so sánh. Ấn tượng của tôi – và cũng là nhận định chung của nhiều đại diện doanh nghiệp khác – đó là các bạn đang có một Chính phủ mới, đặc biệt là Thủ tướng, người tỏ ra rất quyết tâm trong việc nỗ lực cải thiện các điều kiện kinh doanh một cách có hệ thống.

Để tôi đưa ra một ví dụ: chúng tôi đã có khoảng 15 đến 19 cuộc họp trong suốt ba ngày đó. Cuộc gặp cuối cùng của phái đoàn là với Thủ tướng Chính phủ. Ông đã tạo điều kiện cho các công ty của chúng tôi đối thoại trực tiếp với ông cùng một số Bộ trưởng. Ngay sau đó, đội ngũ của Thủ tướng đã yêu cầu văn phòng USABC tại Việt Nam cung cấp thông tin chi tiết về những vấn đề mà các doanh nghiệp quan tâm. Chúng tôi đã gửi báo cáo, và theo chúng tôi được biết, Thủ tướng đã chỉ đạo các Bộ ngành tập trung xử lý các vướng mắc đó. Thậm chí chúng tôi đã thấy một số công việc đang được triển khai ngay lúc này. Đó là một ví dụ rất điển hình cho kiểu đối thoại công - tư hiệu quả mà USABC luôn cố gắng thúc đẩy.

Tác động từ thuế quan của chính quyền Trump và "yếu tố bất định"

Bối cảnh hiện tại xung quanh các lệnh áp thuế và các cuộc điều tra từ chính quyền ông Trump đang gây ra một chút hoang mang cho cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam. Trước tình hình này, liệu có bất kỳ sự đánh giá lại hay thay đổi nào từ các công ty Mỹ đối với Việt Nam như một môi trường đầu tư hay không? Tính cạnh tranh của Việt Nam có bị suy giảm?

McFeeters: Nhìn từ cách các công ty của chúng tôi mô tả về kế hoạch của họ tại Việt Nam, tôi không thấy có sự đánh giá lại hay rút lui nào cả. Tôi nghĩ các doanh nghiệp Mỹ cũng đang ở trong tình trạng tương tự như công chúng Việt Nam – có một chút bối rối về việc chính xác điều gì đang xảy ra với các mức thuế quan. Vấn đề chính ở đây là sự bất định (tính không chắc chắn), nhưng các kế hoạch kinh doanh và đầu tư thực tế của các công ty thì không hề thay đổi. Nếu có gì khác biệt, thì đó là chúng tôi thậm chí còn thấy mối quan tâm dành cho Việt Nam ngày càng tăng. Việt Nam vẫn là một thị trường tăng trưởng mạnh mẽ, một quốc gia xuất khẩu năng động và đang tiến hành cải cách liên tục. Tất cả những điều đó khiến Việt Nam trở nên rất hấp dẫn trong mắt các công ty của chúng tôi.

Ông có dự báo mối quan hệ thương mại song phương giữa Mỹ và Việt Nam sẽ có sự điều chỉnh hay dịch chuyển lớn nào không?

McFeeters: Nếu quay trở lại thời điểm 14.5 khi Mỹ công bố lộ trình thuế quan mới, tôi nghĩ rằng tôi nằm trong số rất nhiều người đã nghĩ rằng: "À, điều này chắc chắn sẽ kéo tụt kim ngạch thương mại xuống đáng kể". Tuy nhiên, thực tế là thương mại song phương theo cả hai chiều lại tăng lên. Trong năm 2025, xuất khẩu của Mỹ sang Việt Nam đã tăng 20% so với năm 2024, và xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ tăng tới 42%, một con số vô cùng ấn tượng.

Có một vài cách để lý giải điều này. Đầu tiên, nhiều người đang vội vã đẩy nhanh tiến độ giao dịch vì họ lo ngại thuế quan có thể còn tăng cao hơn nữa trong tương lai. Nhưng một lý do khác bền vững hơn chính là sự tăng trưởng nội lực trong xuất khẩu của Việt Nam – không chỉ sang Mỹ mà còn sang EU và các nước trong khối CPTPP. Việt Nam đơn giản là đang trở thành một cường quốc xuất khẩu đáng gờm.

Nhiều người nhận định rằng Việt Nam đang là bên "hưởng lợi" hoặc "chiến thắng" trong số các quốc gia bị ông Trump áp thuế. Ông có nghĩ rằng sự tăng trưởng xuất khẩu quá nóng này sẽ khiến Việt Nam phải đối mặt với nhiều lệnh trừng phạt thuế quan hơn không?

McFeeters: Chúng tôi nghĩ điều khuyến nghị lúc này là Việt Nam nên tiếp tục kiên trì trên con đường mình đang đi, đó là nỗ lực hoàn tất hiệp định về thương mại có tính chất có đi có lại (reciprocal trade agreement). Các quan chức Việt Nam đã có rất nhiều chuyến thăm tới Washington. Tôi đã có dịp dự khán bên lề một số cuộc họp đó, nên tôi biết các bạn đã cố gắng như thế nào, và Thủ tướng cũng đã khẳng định quyết tâm duy trì tiến trình đối thoại này.

Điều này rất quan trọng vì hiện tại vẫn đang hiện hữu nguy cơ về một cuộc điều tra theo Mục 301 (Section 301) nhắm vào Việt Nam. Dù chúng tôi chưa có thông tin chính thức, nhưng tại Washington có một nhận định ngầm mang tính mặc định rằng: Nếu một quốc gia có thể làm tốt thỏa thuận thương mại có đi có lại với Mỹ, điều đó sẽ giúp ích rất nhiều trong việc giảm thiểu rủi ro từ cuộc điều tra Mục 301.

Sự thích ứng của doanh nghiệp và "chi phí của sự bất định"

Đối với các doanh nghiệp Mỹ đã có chỗ đứng tại Việt Nam, các cuộc điều tra và quy định thương mại nghiêm ngặt này đang tác động đến họ ra sao trên thực tế? Họ có bị chậm đơn hàng, gặp sự cố chuỗi cung ứng hay có ý định chuyển dịch nhà máy không?

McFeeters: Lệnh áp thuế tác động đến mỗi doanh nghiệp theo những cách khác nhau vì chúng tôi có danh mục công ty rất đa dạng. Để tôi lấy một vài ví dụ: chúng tôi có các công ty Mỹ đặt nhà máy sản xuất tại Việt Nam và xuất khẩu ngược lại thị trường Mỹ. Dù là công ty Mỹ, họ vẫn rất lo ngại về các mức thuế mà Mỹ áp lên Việt Nam vì thuế quan là do nhà nhập khẩu chi trả, điều này ảnh hưởng trực tiếp đến biên lợi nhuận của họ. Ngược lại, chúng tôi có các công ty khác nhập khẩu nguyên liệu thô vào Việt Nam để chế biến, cấu thành sản phẩm; họ lại lo lắng về các mức thuế theo chiều ngược lại.

Tuy nhiên, mẫu số chung mà tôi nghe được từ các doanh nghiệp là: Sự bất định mới là loại chi phí lớn nhất, chứ không phải bản thân con số thuế quan cụ thể. Nếu chính phủ đưa ra một con số rõ ràng – ví dụ mức thuế là 21% và cố định ở đó – các công ty sẽ ngay lập tức bắt đầu tự tổ chức và tái cơ cấu chuỗi cung ứng xung quanh chi phí cố định đó. Nhưng nếu mọi thứ cứ biến động liên tục, lúc lên lúc xuống, hoặc bị kẹt trong các vụ kiện tụng ở Tối cao Pháp viện, các doanh nghiệp sẽ cực kỳ e ngại, vì kinh doanh thì ghét nhất là sự bất định.

Mặc dù vậy, tôi chưa nghe thấy trường hợp cụ thể nào về việc các công ty Mỹ trì hoãn đơn hàng lớn hay chuyển dịch nhà máy khỏi Việt Nam. Bất chấp những rủi ro đó, hoạt động kinh doanh trong năm 2025 vẫn bùng nổ và số liệu thương mại năm nay tiếp tục đi lên. Có vẻ như đà tăng trưởng nội tại quá mạnh mẽ của Việt Nam đã khỏa lấp đi những lo ngại về thuế quan. Các quy định của cuộc chơi cứ thay đổi vài tháng một lần, và các công ty đang chọn cách "sống chung và vượt qua" sự bất định đó thay vì rút lui.

Ưu tiên đầu tư vào các lĩnh vực công nghệ cao

Ngoài câu chuyện thuế quan, điều gì đang thúc đẩy sự hợp tác lâu dài giữa các công ty Mỹ và Việt Nam? Các ưu tiên đầu tư có dịch chuyển sang các ngành công nghệ cao giá trị lớn hoặc năng lượng mới sau chuyến phái đoàn hồi tháng 4 không?

McFeeters: Một cú hích lớn cho sự hợp tác này đã xuất hiện vào năm 2025 khi Chính phủ Việt Nam ban hành Nghị quyết 57 về Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo. Khi tiếp cận nghị quyết đó, tôi đã rất hào hứng. Mỹ hiện là quốc gia chi cho nghiên cứu lớn nhất thế giới với khoảng 1.000 tỉ USD mỗi năm cho R&D, và phần lớn trong số đó đến từ các công ty tư nhân, chính là các thành viên của USABC. Mặc dù điều này không đồng nghĩa với việc các công ty sẽ chuyển toàn bộ hoạt động nghiên cứu sang Việt Nam, nhưng nó mở ra không gian hợp tác kỹ thuật cực kỳ lớn nhờ năng lực R&D dồi dào của chúng tôi.

Về các lĩnh vực ưu tiên, chúng tôi thấy làn sóng đầu tư mạnh mẽ đổ vào một số ngành cốt lõi bao gồm:

Kinh tế số: Đây là ưu tiên số một. Trí tuệ nhân tạo (AI), an ninh mạng và hạ tầng số. (Dù tôi phải nói thêm rằng các quy định của Việt Nam về ngành công nghệ cao đôi khi vẫn khiến doanh nghiệp thấy mơ hồ và khó nắm bắt, nhưng họ vẫn nhìn nhận đây là một thị trường khổng lồ).

Bán dẫn và sản xuất tiên tiến.Năng lượng: Đây là trọng điểm lớn, bao gồm cả năng lượng truyền thống và năng lượng tái tạo. Chúng tôi có một vài công ty lớn trong lĩnh vực điện mặt trời, điện gió đang hoạt động rất tích cực tại Việt Nam.

Hàng không, logistics, vũ trụ và quốc phòng.

Y tế & chăm sóc sức khỏe: Đây là mảng được tập trung lớn. Thường niên, chúng tôi luôn tổ chức một phái đoàn doanh nghiệp đặc biệt chỉ chuyên sâu về y tế đến Việt Nam, và chúng tôi cũng lên kế hoạch thực hiện điều này vào cuối năm nay.

Thực tế, nếu so sánh trong toàn bộ khối ASEAN, các công ty thành viên của USABC thường bày tỏ mức độ quan tâm cao nhất dành cho Việt Nam. Nếu xếp hạng quốc gia nào đứng đầu bảng về sức hút đầu tư lúc này, Việt Nam đang nằm ở vị trí đó.

Với các dự án giá trị cao như bán dẫn hay trung tâm dữ liệu (data center), đâu là những điểm nghẽn chính đang cản trở hoặc làm chậm bước chân của các nhà đầu tư Mỹ tại Việt Nam?

McFeeters: Mối quan ngại phổ biến nhất mà chúng tôi ghi nhận từ các công ty là tốc độ và tính dự báo của các thay đổi về mặt thể chế, chính sách. Đôi khi các quy định mới xuất hiện quá đột ngột mà không ai biết trước, với thời gian tham vấn ý kiến cộng đồng rất hạn chế. Doanh nghiệp ở bất kỳ quốc gia nào cũng mong muốn có cơ hội được tiếp cận dự thảo văn bản, đóng góp ý kiến phản hồi và có một lộ trình triển khai đủ dài để thích nghi.

Tại Việt Nam, có những quy định vừa xuất hiện vào giữa tháng 5 thì đến đầu tháng 7 đã chính thức có hiệu lực, khiến các doanh nghiệp gặp rất nhiều khó khăn trong việc điều chỉnh vận hành. Để có một môi trường đầu tư tốt, yếu tố tiên quyết là sự ổn định và tính dự báo được. Các công ty muốn thấy một lộ trình minh bạch – ví dụ: Chính phủ dự kiến ban hành quy định mới vào tháng 4, họ sẽ đưa ra bản xem trước vào tháng 3, và quy định đó sẽ không có hiệu lực cho đến cuối năm. Khi các chính sách thay đổi quá đột ngột, nó sẽ gây ra sự chậm trễ. Trong những trường hợp cực đoan, do các công ty luôn đặt Việt Nam lên bàn cân so sánh với Malaysia hay Indonesia để lựa chọn, sự bất ổn về chính sách có thể khiến họ chuyển dòng vốn sang nước khác.

Rủi ro cáo buộc trung chuyển

Liên quan đến chiến lược "Trung Quốc cộng một" (China Plus One), chúng tôi cũng thấy làn sóng các doanh nghiệp Trung Quốc đổ xô vào Việt Nam. Các doanh nghiệp Mỹ nhìn nhận sự hiện diện này là một mối đe dọa cạnh tranh hay là một lợi thế?

McFeeters: Các công ty Mỹ nhìn nhận điều này đơn giản như một thực tế đang diễn ra trên thị trường. Nó có thể là mối lo ngại trong một số phân khúc ngách có sự cạnh tranh trực tiếp. Tuy nhiên, nhìn chung, các công ty Mỹ và Trung Quốc hoạt động ở các phân khúc hoàn toàn khác nhau trong chuỗi sản xuất và công nghệ thông tin. Trung Quốc sản xuất rất nhiều hàng hóa cơ bản mà Mỹ không làm, vì vậy sự cạnh tranh trực diện trên đất Việt Nam không phải là mối bận tâm lớn nhất của doanh nghiệp Mỹ.

Điều mà các doanh nghiệp Mỹ thực sự lo ngại là các quy định xung quanh vấn đề chuyển tải (transshipment). Việc quá nhiều công ty Trung Quốc dịch chuyển sang Việt Nam làm dấy lên những nghi ngại về việc mượn xuất xứ Việt Nam để né thuế Mỹ (chuyển tải bất hợp pháp). Do các quy định chính thức của Mỹ về việc định nghĩa như thế nào là hành vi chuyển tải vẫn còn khá mơ hồ, điều này vô tình tạo thêm một tầng bất định nữa cho câu chuyện thuế quan, khiến doanh nghiệp lo sợ không biết sản phẩm nào từ Việt Nam có thể bất ngờ bị áp thuế cao vạ lây.

Đối với các ngành công nghệ cao như bán dẫn, các quốc gia như Malaysia hay Singapore có hệ sinh thái sâu và lâu đời hơn rất nhiều. Việt Nam có thể đóng vai trò cạnh tranh đặc thù nào so với họ?

Ông Brian McFeeters: Rất thú vị khi bạn nhắc đến Malaysia, vì tôi có khá nhiều kinh nghiệm tại thị trường này. Dù Malaysia là một quốc gia xuất khẩu bán dẫn lớn, nhưng nếu nhìn kỹ vào hệ sinh thái của họ, hoạt động chủ yếu lại tập trung vào khâu đóng gói và kiểm thử (back-end) chứ không phải là chế tạo tấm silicon (wafer fabrication/fabs).

Việt Nam hiện đang ở một cấp độ tương đương khi các bạn cũng đang nỗ lực nâng cao năng lực đóng gói, kiểm thử và cố gắng dịch chuyển lên các nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị. Tôi nghĩ Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành một đối thủ cạnh tranh đáng gờm của Malaysia trong không gian này.

Tín hiệu thương mại và địa chính trị

Việt Nam gần đây đã phát đi tín hiệu sẵn sàng mua thêm nhiều hàng hóa giá trị cao từ Mỹ, chẳng hạn như động cơ máy bay và thiết bị quốc phòng. Ông đánh giá đây thuần túy là cơ hội thương mại, nỗ lực thu hẹp thâm hụt thương mại song phương, hay là một thông điệp ngoại giao gửi tới Washington?

McFeeters: Tôi không thể đưa ra câu trả lời thay cho những toan tính chiến lược của Chính phủ Việt Nam. Tuy nhiên, từ góc nhìn của Mỹ, việc Việt Nam tăng cường mua sắm các thiết bị hàng không vũ trụ và quốc phòng từ Mỹ là một bước chuyển dịch rất đáng quan tâm. Phải mất một thời gian dài thương vụ này mới thành hình, nhưng các công ty Mỹ, bao gồm cả các thành viên USABC, tự tin rằng họ có thể đáp ứng tốt các nhu cầu phát triển này của Việt Nam.

Không bàn về quan điểm cá nhân của tổng thống Trump, theo đánh giá của ông, đâu là mối bận tâm lớn nhất của chính quyền Mỹ đối với Việt Nam? Có phải vì Việt Nam đang tăng trưởng quá nhanh, hay vì Việt Nam đang bị xem là "sân sau" của hàng hóa Trung Quốc?

McFeeters: Triết lý cốt lõi của chính quyền ông Trump, nhất quán từ đầu năm 2025 đến nay, luôn là: Nếu các quốc gia muốn bán sản phẩm vào thị trường Mỹ, họ nên đến và xây dựng nhà máy ngay tại nước Mỹ. Đó vẫn là điểm mấu chốt.

Vì việc dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn diện cần có thời gian, nên mục tiêu thứ hai của Washington là tính đôi bên cùng có lợi (sự có đi có lại). Mỹ muốn đảm bảo các doanh nghiệp Mỹ phải có một lộ trình thông thoáng và dễ dàng hơn khi xuất khẩu hàng hóa, dịch vụ vào các thị trường như Việt Nam. Đó chính là động lực thúc đẩy việc đàm phán các thỏa thuận thương mại có đi có lại. Chính quyền Mỹ muốn thấy các quy tắc giúp công ty Mỹ kinh doanh thuận lợi hơn ở nước ngoài, và kỳ vọng này áp dụng đồng đều ở khắp mọi nơi chứ không riêng gì Việt Nam.

Dịch chuyển lên chuỗi giá trị cao

Hiện tại, môi trường đầu tư của Việt Nam đang rất hấp dẫn nhờ mức chi phí hợp lý. Nhưng khi Việt Nam cố gắng dịch chuyển lên các nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị (như công nghệ cao), chi phí chắc chắn sẽ tăng lên. Các doanh nghiệp Mỹ kỳ vọng Việt Nam sẽ giữ nguyên lợi thế giá rẻ này, hay họ đã sẵn sàng cho sự chuyển dịch tăng chi phí đó?

McFeeters: Việt Nam là một trường hợp rất đặc biệt vì các bạn vừa dịch chuyển lên chuỗi giá trị cao, nhưng đồng thời vẫn giữ chân được các ngành thâm dụng lao động ở phân khúc thấp hơn. Chúng tôi có các tập đoàn giày dép khổng lồ của Mỹ đang sản xuất phần lớn sản lượng của họ tại Việt Nam – vốn không phải là ngành công nghệ cao – hoạt động song song với các dự án công nghệ tiên tiến mới. Việt Nam sở hữu trọn vẹn cả dải phổ của chuỗi cung ứng, và các công ty Mỹ tin rằng quỹ đạo này sẽ tiếp tục duy trì.

Khi nền kinh tế phát triển, chi phí tăng lên là quy luật tất yếu của thị trường. Chi phí đang tăng lên trên toàn khối ASEAN. Chi phí vận hành tại Singapore là cực kỳ đắt đỏ, nhưng dòng vốn đầu tư từ Mỹ đổ vào đó vẫn khổng lồ vì năng suất và năng lực của họ xứng tầm. Miễn là thị trường đó có sự tăng trưởng và các công ty tính toán được một mức biên lợi nhuận hợp lý, họ sẽ tiếp tục rót vốn đầu tư.

Xin chân thành cảm ơn những chia sẻ sâu sắc của ông!