Vào lúc 9 giờ 45 phút tối một ngày thứ Hai trong tháng 7, tôi thấy mình đang ngồi đối diện một cậu bé 12 tuổi qua chiếc bàn nhựa gấp trong khán phòng của một nhà hội Tam Điểm ở San Marino, California. Chúng tôi đã ở đó suốt 3 giờ, chỉ để chơi một ván cờ.

Điều khiến tôi chán nản là sự tập trung của đối thủ nhỏ tuổi dường như không hề suy giảm. Trên thực tế, khi đồng hồ của cậu bé đếm ngược xuống dưới 1 phút, trong khi ban đầu mỗi bên có 90 phút, cậu dường như càng tập trung hơn. Dù có nhiều thời gian hơn trên đồng hồ và hơn đối thủ 25 năm tuổi đời, tôi vẫn chật vật để chuyển hóa thế cờ đang có lợi thành chiến thắng. Dưới áp lực, tôi mắc sai lầm và cậu bé lập tức tận dụng. Khi đó, chính cậu là người có thế thắng, dù cuối cùng tôi vẫn cứu được một ván hòa.

Khi loạng choạng bước đến xe, kiệt sức sau màn tập trung dữ dội và đơn nhất vào ván cờ, lần đầu tiên kể từ khi bước vào tòa nhà đó, tôi nghĩ đến một điều khác ngoài cờ vua: cuộc khủng hoảng khả năng chú ý. Đây là niềm tin phổ biến rằng chúng ta đang dần mất khả năng suy nghĩ, tập trung và xử lý thông tin vì quá phụ thuộc vào công nghệ, một quan điểm ngày càng được ghi nhận qua cả những quan sát trong đời sống lẫn các nghiên cứu khoa học.

Điều tôi vừa chứng kiến là một phản ví dụ đầy thú vị cho hiện tượng này. Cậu bé tôi đấu cùng dường như hoàn toàn có khả năng duy trì sự chú ý trong nhiều giờ, và cậu không phải trường hợp cá biệt. Dù phần lớn làn sóng cờ vua gần đây diễn ra trên mạng thông qua các streamer trên Twitch và những trò chơi tốc độ cực nhanh trên điện thoại, cờ vua cổ điển, cách gọi những trận đấu trực tiếp chậm hơn, vẫn là nền tảng của lộ trình xếp hạng do Liên đoàn Cờ vua Mỹ xây dựng để một kỳ thủ trở thành đại kiện tướng.

Những kỳ thủ cờ vua cổ điển giỏi nhất cũng ngày càng trẻ hơn. Gần đây, một kỳ thủ 14 tuổi đã trở thành người trẻ nhất từ trước đến nay đủ điều kiện được công nhận là một siêu đại kiện tướng. Cuối năm nay, hai đại kiện tướng 20 tuổi sẽ đấu với nhau để tranh chức vô địch thế giới. Kỳ thủ 9 tuổi có thứ hạng cao thứ năm tại Mỹ là thành viên câu lạc bộ cờ vua của tôi, nằm ở vùng ngoại ô Los Angeles. Lần gần nhất tôi đấu với cậu bé, cậu đã hoàn toàn hủy diệt tôi.

Những đứa trẻ này không thể xóa bỏ các xu hướng đang diễn ra trên quy mô dân số. Nhưng tôi thường xuyên chứng kiến mức độ tập trung mà chúng có thể đạt được, và điều đó đi ngược hoàn toàn với câu chuyện về sự suy giảm khả năng chú ý.

Vậy chuyện gì đang diễn ra? Liệu cờ vua "chậm" theo kiểu truyền thống có thể dạy chúng ta điều gì về cách giải quyết những thách thức lớn hơn mà chúng ta đang đối mặt? Liệu cuộc khủng hoảng khả năng chú ý thực chất có phải là một cuộc khủng hoảng về sự hứng thú?

Mike Klein, nhà báo và bình luận viên làm việc với Chess.com, từng dạy cờ trong môi trường lớp học suốt 15 năm. Dù không cho rằng cờ vua là một giải pháp thần kỳ để xử lý các vấn đề học tập, ông tin môn này đáp ứng một nhu cầu rõ ràng của nhiều bộ não trẻ. Klein nói: "Cải thiện khoảng thời gian tập trung và khả năng chú ý của trẻ chắc chắn là một trong những điều chúng tôi dùng để quảng bá cờ vua như một môn học có giá trị giáo dục." Ông nói thêm rằng "những vấn đề liên tục, không ngừng cần được giải quyết mà một ván cờ duy nhất đặt ra" mang đến cho trẻ một điều để tập trung vào. Mỗi lượt đi lại mở ra một thử thách mới cần đối mặt. Cờ vua cũng buộc trẻ phải dừng lại và suy nghĩ trước khi đi quân. "Trong cờ vua, bạn phải ngồi yên 5 hoặc 10 phút và kiềm chế bản thân, không cố chọn ngay đáp án đầu tiên."

Mô hình này, hết vấn đề này đến vấn đề khác được đặt ra tuần tự, với mỗi câu trả lời nhận lại phản hồi tích cực hoặc tiêu cực, tạo ra một môi trường học tập lý tưởng. Chúng ta bắt gặp mô hình đó thường xuyên hơn trong các hoạt động giải trí so với trong lớp học. Judy Willis, một nhà thần kinh học và giáo viên đã nghiên cứu sâu rộng về cách bộ não học tập, gọi đây là "học tập chủ động". Bà nói: "Nếu các em nhận được phản hồi kịp thời, chẳng hạn như trong một trò chơi điện tử, khi chơi nhạc cụ hoặc khi chơi thể thao, các em sẽ điều chỉnh và thấy rằng mình tiến bộ. Điều đó chắc chắn xảy ra trong cờ vua."

Dù một phần đáng kể cuộc tranh luận về khả năng chú ý xoay quanh năng lực tập trung thuần túy của trẻ, một phần quan trọng không kém lại liên quan đến động lực. Willis nói: "Bộ não thích học hỏi. Nó thích lấp đầy những khoảng trống." Nhưng vấn đề nảy sinh khi trẻ không cảm thấy gắn kết với điều mình đang học. Nếu thiếu cảm giác kết nối và sự phù hợp, việc học có thể trở nên vô nghĩa, còn động lực vốn có đang ngủ yên trong bộ não sẽ bị bỏ lỡ.

Cờ vua, ở chiều ngược lại, giống như một cỗ máy tạo động lực. Ngoài thực tế cơ bản rằng phần lớn trẻ chơi cờ vì chúng muốn chơi, nếu lựa chọn những hoạt động có thể giúp mình giàu có và nổi tiếng thì cờ vua sẽ không đứng đầu danh sách, môn này còn mang đến phản hồi liên tục. Mỗi nước đi đều cải thiện hoặc làm tổn hại thế cờ của bạn, và mỗi ván đấu đều tác động đến hệ số xếp hạng. Điều đó mang đến cho bộ não những phần thưởng liên tục.

Willis nói: "Khi [bộ não] làm đúng, nó có thể giành chiến thắng nhờ một nước cờ, nhưng đồng thời cũng nhận được dopamine, và nó thực sự, thực sự thích dopamine." Điều này khiến bộ não có động lực tiến bộ để có thể nhận thêm dopamine khi giải quyết đúng những vấn đề tiếp theo. Những nhận thức như vậy cũng có thể được áp dụng cho các môn học khác. Willis đưa ra một ví dụ giả định từ công việc của bà: cho một lớp tiếng Pháp xem video một diễn viên hài khiến khán giả cười nghiêng ngả. Các em sẽ có động lực học đủ tiếng Pháp để hiểu câu chuyện cười, vì muốn biết điều gì buồn cười đến vậy.

Paul Silvia, Giáo sư Lucy Spinks Keker về thành tựu xuất sắc kiêm Giám đốc Chương trình Sau đại học tại Đại học North Carolina ở Greensboro, cho biết cờ vua hóa ra là một môi trường gần như hoàn hảo để trải nghiệm động lực. Ông nói: "Môn này dễ bắt đầu, và bạn có thể tiến bộ rất nhanh. Chỉ riêng cảm giác mình đang giỏi lên cũng đã rất thỏa mãn, và đó là động lực đằng sau hầu hết mọi thứ mà con người thực sự say mê."

Silvia chỉ ra rằng điều này đặc biệt phù hợp với trẻ em, bởi tuổi thơ về cơ bản là giai đoạn dành cho việc phát triển các kỹ năng với mức độ phức tạp và tinh tế ngày càng cao, một ý tưởng đã trở thành trọng tâm của một khối lượng lớn nghiên cứu. Một hoạt động như cờ vua hoàn toàn phù hợp với động lực nội tại này, đó là mong muốn tiến bộ và trưởng thành.

Điều này cũng đúng với những lĩnh vực ngoài cờ vua. Dù nhiều người trong chúng ta có thể cảm thấy tuyệt vọng khi với tay lấy điện thoại lần thứ 1.000 trong ngày, nghiên cứu cho thấy chúng ta có thể rèn luyện khả năng chú ý giống như rèn luyện một cơ bắp. Bí quyết là tạo động lực để trẻ muốn làm điều đó. Cờ vua là một cách hiệu quả để đạt mục tiêu này, nhưng không phải cách duy nhất, miễn là trẻ tin mình có thể làm được. Động lực như vậy nằm ở trung tâm của thuyết tự hiệu quả do Albert Bandura xây dựng, theo đó niềm tin của một người vào năng lực của chính mình đóng vai trò rất lớn trong thành công sau này. Cờ vua mang đến bằng chứng cụ thể về sự tiến bộ thông qua hệ số xếp hạng ngày càng tăng, và điều đó khiến môn này đặc biệt phù hợp để rèn luyện khả năng chú ý.

Đó là bí quyết của những kỳ thủ trẻ đang đạt được thành công lớn đến vậy. Bạn không thể ép một người học và luyện tập nhiều như mức cần thiết để trở thành một kỳ thủ cờ vua xuất sắc. Bạn cũng không thể treo trước mặt họ một củ cà rốt, hứa hẹn về một cuộc sống danh vọng và giàu có như trong thể thao. Họ phải yêu thích môn này, và phải dành thời gian, công sức cho nó vì chính họ muốn như vậy. Các nghiên cứu cũng ủng hộ điều này: Động lực nội tại là yếu tố dự báo mạnh mẽ cho thành công, dù có hay không có các động lực bên ngoài. Hơn nữa, những người hứng thú với công việc mình làm vừa có hiệu suất tốt hơn, vừa kiên trì hơn.

Một vấn đề trong chuyện này là mong muốn của các bậc cha mẹ trong việc chủ động tạo ra hiệu quả đó: cho con tham gia càng nhiều hoạt động ngoại khóa càng tốt, tìm ra hoạt động mà con giỏi nhất và hứng thú nhất, rồi biến đó thành lĩnh vực để con tỏa sáng. Silvia gọi đây là "công cụ hóa", và ông cho rằng đó là một trong những trở ngại lớn nhất đối với sự tò mò đích thực. Khi bắt đầu công cụ hóa những sở thích của con, chúng ta có nguy cơ giết chết chính điều tạo động lực cho chúng ngay từ đầu, đó là sự thực tâm muốn tham gia.

Đại kiện tướng nữ FIDE Jennifer Shahade, đồng thời là tác giả của nhiều cuốn sách, trong đó có cuốn mới nhất Thinking Sideways: How to Think Like a Chess Player and Win at Life, nói: "Việc kết nối và gắn bó với cờ vua cộng lại sẽ tạo nên một điều gì đó, và tôi nghĩ đó cũng là một phần của vấn đề." Bà nói thêm: "Đây là điều quan trọng khi chúng ta nói về việc đọc sách và những vấn đề học thuật. Nếu [trẻ] không cảm nhận được việc này đang hướng đến điều gì, đang giúp chúng tiến bộ ở đâu, hiểu sâu hơn và trân trọng hơn điều gì, thì chúng thực sự sẽ không cảm thấy nó có nhiều mục đích đến vậy."

Xét ở mức cơ bản nhất, điều cờ vua cho thấy là sức mạnh của sự hứng thú trong việc thúc đẩy khả năng chú ý. Trẻ muốn nhìn chằm chằm vào một bàn cờ gỗ suốt 3 giờ vì chúng hứng thú, và nếu có thể nuôi dưỡng sự hứng thú đó trong những khía cạnh khác của cuộc sống, chúng ta cũng có thể tạo ra mức độ tập trung tương tự. Tất nhiên, cờ vua còn có một phẩm chất khác mà việc đọc sách và các hoạt động học thuật khác không có, và thật khó hình dung làm thế nào để tái tạo phẩm chất này.