Cuộc đối đầu giữa Mỹ và Iran đang diễn ra theo cách rất khác những cuộc chiến quen thuộc tại Trung Đông. Trong cùng một tuần, Washington có thể tiến hành các đợt không kích, rồi ngay sau đó phát tín hiệu sẵn sàng nối lại đối thoại. Tehran đáp trả bằng các hành động quân sự có kiểm soát nhưng vẫn để ngỏ khả năng thương lượng. Chiến sự và ngoại giao vì thế liên tục đan xen, khiến việc xác định hướng đi tiếp theo của mỗi bên trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.

Đó cũng là lý do cuộc cạnh tranh hiện nay thường được ví như màn đấu giữa "con cáo" và "con nhím". Iran dựa vào khả năng chịu đựng, hệ thống phòng thủ và sức răn đe trong khu vực để kéo dài cuộc chơi. Tổng thống Donald Trump lại lựa chọn cách tiếp cận linh hoạt, liên tục thay đổi nhịp độ gây sức ép nhằm buộc đối phương phải điều chỉnh tính toán. Cuộc đấu này sẽ ảnh hưởng trực tiếp tới tương lai của Trung Đông và cả chiến lược của Mỹ tại khu vực.

Ngay từ đầu nhiệm kỳ thứ hai, ông Trump nhiều lần tuyên bố đã chấm dứt hàng loạt cuộc xung đột quốc tế. Đối với Iran, tuyên bố ấy càng gây chú ý khi Nhà Trắng nhiều lần khẳng định chiến dịch quân sự đã đạt mục tiêu, trong khi các đòn tấn công vẫn được nối tiếp sau đó.

Có thời điểm, máy bay Mỹ liên tục đánh vào các mục tiêu trên lãnh thổ Iran, còn Tổng thống Trump cảnh báo rằng Tehran sẽ phải đối mặt với những đòn mạnh hơn nếu tiếp tục đáp trả. Thế nhưng chỉ vài ngày sau, các cuộc không kích gần như dừng lại và giới chức Mỹ bắt đầu nhắc tới khả năng quay lại bàn đàm phán.

Diễn biến thay đổi liên tục khiến giới quan sát gặp khó trong việc đánh giá đâu là mục tiêu dài hạn của Washington. Khái niệm "sương mù chiến tranh" vốn dùng để mô tả sự hỗn loạn trên chiến trường dường như không còn đủ để giải thích tình hình hiện nay. Những tín hiệu ngoại giao, các tuyên bố chính trị và hoạt động quân sự liên tục được đan cài, tạo nên một môi trường mà sự bất định trở thành một phần của chiến lược.

Điều đó phản ánh khá rõ phong cách của ông Trump.

Từ khi còn hoạt động trong lĩnh vực kinh doanh, ông đã coi yếu tố bất ngờ là một lợi thế trong đàm phán. Một tuyên bố cứng rắn có thể nhanh chóng được thay bằng lời mời thương lượng, rồi sau đó lại quay trở về lập trường gây sức ép nếu đối phương chưa nhượng bộ. Cách tiếp cận này khiến các đối thủ rất khó dự đoán bước đi kế tiếp của Washington, đồng thời giúp Nhà Trắng duy trì áp lực mà chưa cần sử dụng toàn bộ sức mạnh quân sự.

Iran cũng có cách vận hành riêng.

Kể từ cuộc khủng hoảng con tin năm 1979, các chính quyền Mỹ luôn phải đối mặt với một thực tế rằng quyền lực tại Tehran được phân bổ giữa nhiều thiết chế khác nhau. Những nhân vật được xem là ôn hòa có thể phát tín hiệu sẵn sàng đối thoại, trong khi các lực lượng bảo thủ vẫn giữ vai trò quyết định đối với những vấn đề cốt lõi. Điều đó khiến các cuộc thương lượng thường kéo dài và kết quả cuối cùng rất khó dự báo.

Bởi vậy, các tuyên bố công khai chưa chắc phản ánh toàn bộ chiến lược của mỗi bên. Điều đáng chú ý hơn là những điều kiện thực tế đang chi phối các lựa chọn của Washington và Tehran.

Đối với Iran, lợi thế quan trọng nhất là bộ máy cầm quyền vẫn duy trì được khả năng kiểm soát tình hình trong nước. Ưu thế tuyệt đối của không quân Mỹ có thể gây thiệt hại lớn cho các mục tiêu quân sự và hạ tầng chiến lược, nhưng rất khó tạo ra thay đổi chính trị nếu thiếu một chiến dịch trên bộ.

Một cuộc can thiệp quy mô lớn sẽ kéo theo chi phí rất cao và khó nhận được sự đồng thuận từ dư luận Mỹ. Chính yếu tố này giúp Tehran tin rằng Washington sẽ phải cân nhắc rất kỹ trước khi lựa chọn phương án leo thang toàn diện.

Bên cạnh đó, Iran vẫn nắm trong tay những công cụ răn đe đủ để khiến các nước láng giềng phải tính toán.

Kho tên lửa và máy bay không người lái có thể gây sức ép lên các căn cứ quân sự của Mỹ, đe dọa cơ sở hạ tầng năng lượng hoặc ảnh hưởng tới hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz. Một số chuyên gia còn cho rằng các nhà máy khử mặn tại khu vực Vùng Vịnh cũng có thể trở thành mục tiêu nếu xung đột mở rộng. Chỉ riêng khả năng tạo ra rủi ro đối với nguồn cung năng lượng toàn cầu cũng đủ khiến giá dầu biến động mạnh.

Chính vì vậy, không ít ý kiến cho rằng Iran đang nắm ưu thế khi buộc Washington phải hạn chế các lựa chọn quân sự.

Tuy nhiên, Tehran cũng phải đối mặt với những sức ép ngày càng lớn.

Trong nhiều năm, ảnh hưởng của Iran tại Trung Đông được xây dựng thông qua mạng lưới đồng minh và các lực lượng ủy nhiệm ở Lebanon, Syria, Iraq, Gaza và Yemen. Sau hàng loạt cuộc xung đột, năng lực của nhiều lực lượng đã suy giảm đáng kể, còn ảnh hưởng chính trị của Tehran tại một số địa bàn cũng thu hẹp.

Nếu chiến sự kéo dài, Iran sẽ tiếp tục phải dành nguồn lực để duy trì các mạng lưới này, trong khi nền kinh tế vẫn chịu sức ép từ lệnh trừng phạt, lạm phát và thất nghiệp. Dù nguy cơ bất ổn trong nước chưa ở mức báo động, nhu cầu cải thiện kinh tế ngày càng trở nên cấp bách đối với chính quyền Tehran.

Về phía Mỹ, chiến dịch gây sức ép với Iran cũng đặt ra những giới hạn rõ ràng.

Washington cần duy trì áp lực quân sự nhưng đồng thời phải tránh một cú sốc dầu mỏ đủ lớn để tác động đến lạm phát và tăng trưởng kinh tế toàn cầu. Đây là nguyên nhân khiến cường độ chiến dịch liên tục được điều chỉnh. Sau mỗi đợt tấn công, Nhà Trắng thường để ngỏ khả năng đối thoại nhằm giảm nguy cơ xung đột vượt khỏi tầm kiểm soát.

Điều đó cho thấy mục tiêu của ông Trump dường như vẫn là buộc Tehran thay đổi tính toán chiến lược hơn là theo đuổi một cuộc chiến kéo dài.

Hình ảnh "con cáo và con nhím" vì thế phản ánh khá chính xác cách tiếp cận của hai bên.

Con nhím dựa vào khả năng phòng thủ và sự kiên trì để khiến đối thủ phải trả giá nếu muốn tiến thêm một bước. Đó là cách Iran duy trì vị thế trước các đối thủ có ưu thế vượt trội về quân sự trong nhiều thập niên.

Ngược lại, con cáo tìm kiếm lợi thế bằng sự linh hoạt. Chiến thuật luôn được điều chỉnh theo từng thời điểm, từ các đòn gây sức ép, tín hiệu hòa giải cho đến việc thay đổi tốc độ của chiến dịch quân sự. Phong cách này đã xuất hiện trong nhiều hồ sơ đối ngoại của ông Trump và tiếp tục được áp dụng trong quan hệ với Iran.

Cuộc đấu giữa hai chiến lược vẫn chưa đi đến hồi kết.

Iran có thể kéo dài cuộc chơi nhờ khả năng chống chịu và sức răn đe trong khu vực. Mỹ vẫn nắm ưu thế vượt trội về quân sự, kinh tế và ảnh hưởng ngoại giao. Kết quả cuối cùng sẽ phụ thuộc vào bên nào buộc được đối phương thay đổi tính toán trước.

Nếu Tehran tiếp tục duy trì được khả năng cầm cự trong khi Washington giảm quyết tâm leo thang, lợi thế sẽ nghiêng về Iran. Ngược lại, nếu sức ép về quân sự, kinh tế và ngoại giao khiến Tehran phải chấp nhận những nhượng bộ đáng kể, chiến thuật linh hoạt của Nhà Trắng sẽ phát huy hiệu quả.