Một ngày trước khi đi qua Eo biển Hormuz, một thủy thủ người Indonesia trên tàu chở dầu Al Rayyan đã đăng một bức ảnh cầu vồng vắt ngang mũi tàu. “Khi con tàu mơ ước trở thành hiện thực,” anh viết trên mạng xã hội và cảm tạ Chúa. Sau đó, tàu chở khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) này phải tắt bộ phát đáp và bắt đầu di chuyền ra khỏi Vịnh Ba Tư.

Tàu Al Rayyan, chở đầy LNG của Qatar, bám theo một tàu chở khí khác cũng đến từ tiểu vương quốc này là Fuwairit cũng đang chuẩn bị đi qua tuyến đường thủy theo một thỏa thuận giữa Pakistan và Iran. Với các thủy thủ trên con tàu thứ hai, những người không có sự bảo vệ tương tự từ chính phủ, đây là một chiếc phao cứu sinh giúp họ đi qua hành lang nguy hiểm này một cách an toàn, theo lời kể của các thủy thủ sau đó.

Họ từ từ tiến vào vùng biển do Iran kiểm soát, liên tục quan sát đường chân trời để tìm kiếm các tàu chở dầu khác, tàu tuần tra Iran và máy bay không người lái đang bay tới. Mọi thứ đều im lặng. Sau đó, tín hiệu của con tàu đầu tiên cũng biến mất. Một số thành viên thủy thủ đoàn bắt đầu cầu nguyện.

Một ngày sau, cả hai con tàu xuất hiện trở lại tại Vịnh Oman sau chuyến hải trình trong bóng tối. Sau nhiều tháng chờ đợi, cả hai tàu đều tiếp tục hành trình về phía Đông.

Khi các cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran bắt đầu vào cuối tháng 2, Qatar trở thành một trong những nhà sản xuất đầu tiên bị cuốn vào cuộc chiến kinh tế. Các nhà máy LNG khổng lồ và đội tàu chở khí của nước này, bao gồm một số con tàu đắt giá nhất thế giới, đột ngột bị cô lập.

Đến tháng thứ tư của cuộc chiến, Eo biển Hormuz vẫn nằm trong tầm kiểm soát của Iran. Tuy nhiên, nhà xuất khẩu LNG lớn thứ hai thế giới đã nối lại hoạt động vận chuyển hàng hóa ra khỏi Vịnh Ba Tư. Để làm được điều đó, nước này áp dụng các phương thức tuyển dụng và điều hướng vốn thường xuất hiện trong những góc khuất của thị trường dầu mỏ, thay vì ngành LNG nhỏ hơn và bảo thủ hơn nhiều. Trong ngành này, khả năng theo dõi hàng hóa từ cảng này đến cảng khác luôn là một phần tạo nên danh tiếng về độ tin cậy.

“Đây là một cuộc chiến vì tự do hàng hải,” bà Michelle Wiese Bockmann, nhà phân tích tại công ty tình báo hàng hải Windward, cho biết. “Bạn nhìn vào tất cả những điểm nghẽn đó, và đột nhiên nền tảng của thương mại hàng hải toàn cầu tan thành mây khói. Chúng ta đang chứng kiến sự xuất hiện ngày một nhiều của các hành trình trong bóng tối và rủi ro leo thang.”

Chỉ riêng trong tháng 5, ít nhất bốn tàu của Qatar đã âm thầm đi qua tuyến đường thủy này, theo dữ liệu theo dõi tàu và những người am hiểu vấn đề. Con số này chỉ bằng một phần nhỏ so với trước chiến tranh, nhưng nó vẫn đem lại sự giải tỏa đáng kể cho các khách hàng như Ấn Độ và Bangladesh. Hai nước này đã phải tìm đến thị trường giao ngay để bù đắp nguồn cung bị thiếu, chấp nhận trả mức giá cao gấp đôi so với một lô hàng từ Qatar. Một số lượng tàu tương tự của Công ty Dầu khí Quốc gia Abu Dhabi, hay Adnoc, cũng lặng lẽ thực hiện các chuyến đi như vậy.

Việc chuyển sang các hành trình trong bóng tối trước hết nhằm giảm thiểu rủi ro cho tàu và thủy thủ đoàn khi đi qua Hormuz. Những rủi ro này có thể vẫn ở mức cao cho đến khi đạt được một thỏa thuận lâu dài. Tuy nhiên, xu hướng này cũng phản ánh áp lực chính trị và tài chính đang đè nặng lên các nhà sản xuất như Qatar và các nước láng giềng. Đồng thời, nó có thể để lại những hệ quả lâu dài đối với ngành LNG, khiến hoạt động giao dịch trở nên kém minh bạch hơn vào thời điểm người tiêu dùng châu Á đang đặt câu hỏi về tương lai của loại nhiên liệu đã trải qua hai cuộc khủng hoảng nguồn cung chỉ trong hơn bốn năm.

Bài viết này về sự thay đổi dòng chảy LNG tại Vịnh Ba Tư dựa trên hơn một chục cuộc phỏng vấn với các nhà môi giới hoạt động trong khu vực, quan chức doanh nghiệp và chính phủ, thủy thủ cùng các nhà phân tích. Tất cả đều yêu cầu giấu tên do tính nhạy cảm của vấn đề. Họ tiết lộ những nỗ lực của các nhà xuất khẩu nhằm thích ứng với một cuộc khủng hoảng năng lượng chưa từng có và những tác động mà cuộc khủng hoảng này gây ra cho các bên phụ thuộc vào ngành thương mại LNG.

Adnoc và QatarEnergy không trả lời các yêu cầu bình luận.

Dấu hiệu thay đổi đầu tiên trong ngành LNG, vốn từng gần như có thể theo dõi hoàn toàn nhờ tính chuyên biệt của tàu và cảng, xuất hiện vào năm 2023 khi các lệnh trừng phạt của Mỹ bắt đầu ảnh hưởng đến ngành xuất khẩu khí đốt của Nga.

Trong nỗ lực vận chuyển hàng hóa từ dự án Arctic LNG 2, Moscow đã xây dựng một đội tàu song song theo mô hình từng được ngành dầu mỏ sử dụng để phục vụ thị trường lớn nhất thế giới là Trung Quốc.

Qatar và Abu Dhabi không chịu lệnh trừng phạt cũng như không tham gia vào hoạt động thương mại bị trừng phạt. Tuy nhiên, họ đã học từ kinh nghiệm của Nga và sử dụng các phương thức điều hướng của hạm đội bóng tối như một giải pháp tạm thời. Điều này diễn ra bất chấp quy định của Tổ chức Hàng hải Quốc tế yêu cầu các tàu phải bật bộ phát đáp AIS, đặc biệt tại những tuyến hàng hải hẹp và đông đúc.

“Việc các nhà sản xuất LNG ở vùng Vịnh tìm cách tránh các cuộc tấn công của Iran và áp dụng phương thức của hạm đội bóng tối là điều dễ hiểu,” ông Saul Kavonic, nhà phân tích năng lượng cấp cao tại MST Marquee, cho biết. “Điều này có thể tiếp diễn chừng nào Iran còn tìm cách kiểm soát và đe dọa hoạt động đi lại qua Eo biển Hormuz. Tình trạng đó có thể kéo dài ngay cả sau khi đạt được một thỏa thuận hòa bình.”

Tháng trước, Qatar bắt đầu yêu cầu các tàu thuê hoặc thuộc sở hữu của mình tắt bộ phát đáp khi ở gần Ras Laffan, cảng xuất khẩu LNG lớn nhất thế giới. Các tàu cũng phải thực hiện điều tương tự khi tìm cách đi vào hoặc rời Vịnh Ba Tư, theo những người am hiểu vấn đề. Ngoài ra, các tàu được yêu cầu di chuyển theo cặp như một đoàn hộ tống nhỏ nhằm tăng cường an toàn.

Trong khi đó, những thuyền trưởng và thủy thủ không muốn hoặc không thể đi qua tuyến đường thủy này đã bị thay thế. Theo các nguồn tin, đây là một thay đổi lớn vì những người thay thế không phải lúc nào cũng cần có kinh nghiệm tương đương.

Al Rayyan là một ví dụ điển hình. Theo cơ sở dữ liệu vận tải biển Equasis, con tàu thuộc sở hữu của QatarEnergy. Dữ liệu theo dõi của Bloomberg từ cuối năm 2016 cho thấy trong gần một thập kỷ qua, tàu gần như chỉ phục vụ cho Ras Laffan. Nhưng từ tháng 2, nó bất ngờ trở thành một phần của cuộc khủng hoảng lịch sử.

Con tàu đang neo gần cơ sở của Qatar khi tên lửa Iran tấn công vào tháng 3. Cuộc tấn công buộc tàu phải sơ tán khẩn cấp và di chuyển ra vùng nước rộng hơn. Một số thành viên thủy thủ đoàn người Philippines, trong nhóm hơn 20 người trên tàu, vẫn nhớ tiếng chuông báo động vang lên giữa đêm khi họ vội vã rời đi.

“Bạn sẽ không thể tưởng tượng được nếu chưa tận mắt chứng kiến,” một thủy thủ người Philippines viết trên mạng xã hội kèm bức ảnh Ras Laffan chìm trong biển lửa sau cuộc tấn công. “Chỉ một giờ sau khi chúng tôi rời đi, những vụ nổ lớn hơn đã xảy ra. Các cuộc tấn công kéo dài thêm ba giờ. Tàu của chúng tôi là chiếc cuối cùng rời cảng.”

Các thủy thủ kể rằng họ được cảm ơn bằng những món quà động viên như sôcôla Toblerone. Tuy nhiên, phần lớn vẫn yêu cầu hồi hương và rời đi ngay sau đó.

Các thủy thủ vận hành những tàu LNG khổng lồ như Al Rayyan, dài gấp hai lần rưỡi một sân bóng bầu dục Mỹ và trị giá hàng trăm triệu USD, thường sở hữu chuyên môn rất cao do tính chất kỹ thuật phức tạp của tàu và hàng hóa siêu lạnh. Tuy nhiên, trong bối cảnh cần thay thế nhân sự gấp, yếu tố thời gian lại trở nên quan trọng hơn. Các đơn vị tuyển dụng đã đề nghị mức lương gấp đôi và không yêu cầu kinh nghiệm trực tiếp về LNG.

Những ứng viên này được tập hợp bởi thuyền trưởng David B. Sihombing. Công ty tuyển dụng Savana Charta của ông từng cung cấp thủy thủ đoàn Indonesia cho ít nhất hai tàu LNG bị trừng phạt vận chuyển hàng đến Trung Quốc. Cuối cùng, ông chọn được 25 người. Đầu tháng trước, họ tập trung trong một văn phòng nhỏ ở Jakarta để được phổ biến về các rủi ro của nhiệm vụ, từ các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái và va chạm trên biển đến nguy cơ bị mắc kẹt nhiều tháng ngoài khơi.

Mệnh lệnh rất rõ ràng. Nếu được điều động qua Hormuz, con tàu phải biến mất khỏi tầm theo dõi của công chúng để tránh trở thành mục tiêu.

Chiến lược này đã gây ra không ít khó khăn cho một số khách hàng đang ở trong tình thế cấp bách nhất.

Đầu tháng 5, Pakistan được Iran chấp thuận tiếp nhận một lô hàng từ Qatar. Đây là nguồn cung rất cần thiết đối với quốc gia đang đối mặt với tình trạng thiếu điện và cần LNG để hạn chế các đợt cắt điện luân phiên. Tàu Mihzem được phép quá cảnh.

Tuy nhiên, khi tiếp cận Hormuz vào ngày 11.5, Mihzem bất ngờ quay đầu và biến mất khỏi các hệ thống theo dõi. Các quan chức tại Islamabad phải gấp rút tìm nguồn cung thay thế, bao gồm cả việc mua trên thị trường giao ngay với chi phí cao. Sau đó, họ mới biết cú quay đầu chỉ là một động tác đánh lạc hướng. Vài giờ sau, một quan chức Pakistan nhận được cuộc gọi từ một thủy thủ xác nhận con tàu đã đi qua Hormuz an toàn. Không lâu sau, tín hiệu của tàu xuất hiện trở lại, kèm theo thông báo từ Qatar rằng lô hàng sẽ được giao trong tuần đó.

Qatar không phải bên duy nhất áp dụng các hành trình trong bóng tối. Ngay từ đầu cuộc xung đột, Adnoc đã yêu cầu các tàu giữ hệ thống AIS hoạt động để có thể được theo dõi dễ dàng. Tuy nhiên, nhiều thuyền trưởng phản đối. Họ cho rằng nên áp dụng cách làm phổ biến trong một số bộ phận của ngành dầu mỏ là đi qua mà không thông báo cho các tàu khác hoặc cơ quan hàng hải. Theo lập luận của họ, cách này giúp doanh nghiệp không phải xin phép Tehran về hoạt động di chuyển, một yêu cầu do lực lượng Iran áp đặt.

Cuối cùng, Adnoc đã chấp nhận. Theo quy trình hiện nay, một phần nhằm duy trì hoạt động của nhà máy xuất khẩu trên đảo Das, các tàu hướng vào Vịnh Ba Tư phải dừng tại khu neo đậu Khor Fakkan ở phía Đông Hormuz. Sau khi neo đậu, tàu sẽ tắt hệ thống AIS.

Đối với thủy thủ đoàn mới của Al Rayyan, lệnh ra khơi được ban hành sau chuyến đi thành công của Mihzem. Họ được thông báo rằng con tàu sẽ đi qua Hormuz hoàn toàn trong bóng tối. Theo các thủy thủ và thương nhân nắm rõ hoạt động của tàu, Al Rayyan không trả phí và cũng không nằm trong bất kỳ thỏa thuận nào với Iran. Tuy nhiên, tàu sẽ đi cùng Fuwairit, con tàu được bảo vệ bởi một thỏa thuận ngoại giao, trên hành trình đến khách hàng lớn nhất của Qatar là Trung Quốc.

Nếu bị tấn công, chỉ thị rất đơn giản: Tìm nơi trú ẩn và quay trở lại.

Các thủy thủ sau đó nhớ lại khoảnh khắc con tàu xuất hiện an toàn ở phía Đông Hormuz. Cả thủy thủ đoàn đều thở phào nhẹ nhõm vì lo Tehran có thể ra lệnh buộc họ quay lại. Chỉ khi tàu ở phía Bắc Muscat và đã vượt qua khu vực hoạt động của hải quân Iran, Al Rayyan mới bật lại hệ thống theo dõi.

Ngày 23.5, con tàu rời Vịnh Oman để đến Trung Quốc, trở thành lô hàng LNG đầu tiên của Qatar thực hiện hành trình này kể từ khi chiến tranh bùng phát. Trong khi đó, tại Jakarta, các nhà tuyển dụng của Savana Charta đã bắt đầu tìm kiếm những tình nguyện viên tiếp theo.

— Với sự hỗ trợ của Priscila Azevedo Rocha, Ruth Liao, Salma El Wardany, Charles Gorrivan, và Christopher Udemans